Zamek Podiebradów w Oleśnicy

Zamek w Oleśnicy nie jest jednorodny i nie udaje, że jest. Ma cztery skrzydła wokół wewnętrznego dziedzińca, okrągłą wieżę w narożniku i osobny pałac dostawiony z boku, a każda z tych części pochodzi z innego stulecia. Gotyckie mury nośne kryją się pod renesansowymi elewacjami, a te pod barokowymi przeróbkami wnętrz. To dobrze widać, gdy obejść budowlę dookoła. Zamek rósł tak długo, jak długo mieszkali w nim książęta, czyli blisko pięćset lat.

Od grodu do warowni

Murowany zamek postawiono zapewne w drugiej ćwierci XIV wieku, gdy Oleśnica została stolicą księstwa, a rządził w niej książę Konrad I. Stanął w miejscu wcześniejszego grodu kasztelańskiego, którego istnienie potwierdzają zapisy z połowy XIII wieku, i być może wykorzystał jego resztki. Z tamtej, najstarszej fazy zachowały się mury nośne skrzydła północno-zachodniego, fragmenty ścian sąsiedniego skrzydła oraz dolne partie dwóch wież. Prace ciągnęły się jeszcze w drugiej połowie XIV wieku, z czego pozostały kamienne rzeźby, między innymi płaskorzeźba nad portalem wieży.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieOleśnica: książęcy zamek od Piastów do Hohenzollernów

Renesans Podiebradów

Miejscowa linia Piastów oleśnickich wygasła w 1492 roku, wraz ze śmiercią Konrada X Białego Młodszego. Po trzech latach bezpośredniego zarządu króla Czech księstwo przejęła ziębicka linia Podiebradów, potomków czeskiego króla Jerzego z Podiebradów. To im zamek zawdzięcza swoją najważniejszą przemianę.

Pierwszą fazę przeprowadził w latach 1542–1563 książę Jan Podiebrad. Przebudowano wnętrza skrzydła północno-zachodniego, a następnie wzniesiono osobną rezydencję zwaną dziś pałacem lub zamkiem przednim, z własnym przejazdem bramnym. Wtedy też odnowiono wieżę i dobudowano jej górną część z galerią widokową, o czym mówi inskrypcja z datą 1561. Projekt rozbudowy przypisuje się Franciszkowi Parrowi, a pracami kierował Kasper Cuneo, nadworny kamieniarz z Brzegu.

Drugą fazę, w latach 1585–1610, prowadził książę Karol II Podiebrad według projektu Bernarda Niurona. Powstały wtedy nowe skrzydła i otwarte galerie, a do pałacu dobudowano ozdobne przedbramie, czyli budowlę poprzedzającą właściwą bramę. Około 1614–1616 roku pałac połączono z zamkiem, a przez fosę przerzucono kryty ganek wsparty na trzech łukach, prowadzący do kościoła parafialnego, tak że dwór mógł przejść na nabożeństwo, nie wychodząc na miasto.

Ta renesansowa forma, w jej późnej, wyszukanej odmianie zwanej manieryzmem, przetrwała do dziś, zwłaszcza w elewacjach skrzydeł południowych i w detalach pałacu. Zamek uchodzi za jedno z czołowych na Śląsku dzieł architektury późnego renesansu, wzorowanej na budowlach północnych Włoch. Podobieństwo do zamku w Brzegu nie jest przypadkiem: przy obu budowach pracowali w tym samym czasie ci sami włoscy budowniczowie i kamieniarze, stąd zbliżone szczyty elewacji i rzeźbiarskie opracowanie bram.

Pięć dynastii pod jednym dachem

Dwór zmieniał właścicieli, ale nie przestawał być dworem. W 1647 roku Sylwiusz Nimrod z rodu Wirtembergów poślubił Elżbietę Marię, córkę Karola II Podiebrada. Gdy jej ojciec zmarł kilka tygodni po ślubie, Sylwiusz odkupił od cesarza tytuł księcia oleśnickiego za dwadzieścia tysięcy guldenów. Za Wirtembergów, na początku XVIII wieku, zbarokizowano część wnętrz, zwłaszcza w skrzydle południowo-zachodnim, i usypano ogrodowe bastiony.

Po wygaśnięciu oleśnickiej linii Wirtembergów księstwo przeszło przez małżeństwo do dynastii brunszwickiej, a w 1884 roku stało się uposażeniem następcy tronu Prus. Odtąd zamek należał do Hohenzollernów i służył im jako letnia rezydencja aż do 1945 roku. Pod koniec XIX wieku, za tych ostatnich właścicieli, przeprowadzono gruntowny remont pod kierunkiem architekta Józefa Maasa, zakładając centralne ogrzewanie, nowe klatki schodowe i rekonstruując zdobienia elewacji.

Powojenne losy i park

Po 1945 roku zamek przejęło państwo. Do 1950 roku stacjonowały w nim wojska radzieckie i w tym czasie zniszczono znaczną część wyposażenia, a obszerne archiwum zamkowe wywieziono i nigdy nie odnaleziono. Później budowlę użytkowały kolejno różne instytucje, między innymi szkoła i, od lat siedemdziesiątych do 1993 roku, Związek Harcerstwa Polskiego. Przez dwie dekady mieścił się tu także oddział wrocławskiego muzeum archeologicznego.

Wokół zamku, na przełomie XIX i XX wieku, w miejscu dawnych obwałowań założono park ze swobodnie rozrzuconymi drzewami, a w osuszonym kanale fosy urządzono promenadę. Relikty fosy, najlepiej zachowane od strony północnej i wschodniej, oraz ziemne bastiony do dziś obrysowują granice dawnej warowni. Wokół tego zamku ułożyło się całe miasto, a jego zabytki zbiera przewodnik po Oleśnicy.