Cerkiew prawosławna w Oleśnicy

Kościół przy ulicy Matejki ma dwuczęściową, jakby zdwojoną bryłę. To nie kaprys budowniczych, tylko ślad po dwóch osobnych, gotyckich świątyniach, które z czasem połączono w jedną. Stoi tu jednak z innego powodu, niż wygląda: to jeden z zaledwie dwóch kościołów w Polsce związanych z krótkotrwałym odłamem benedyktynów, którzy odprawiali liturgię po słowiańsku.

Benedyktyni z Pragi

Około 1380 roku książę Konrad II sprowadził do Oleśnicy z Pragi benedyktynów obrządku słowiańskiego. Dla nich ufundował w latach 1380–1390 kompleks klasztorny wraz z kościołem pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, który zachował się w południowym członie dzisiejszej budowli. Zakonnicy osiedli obok istniejącego już szpitala i kościoła świętego Jerzego.

Bracia słowiańscy byli odłamem benedyktynów z praskiego klasztoru Emaus, w którym za panowania cesarza Karola IV wprowadzono liturgię w języku słowiańskim, wedle tradycji świętych Cyryla i Metodego. Nieco później, około 1390 roku, drugą taką fundację założyła w Krakowie królowa Jadwiga, przy kościele świętego Krzyża. Te dwa klasztory były jedynymi tego rodzaju na ziemiach polskich, co czyni oleśnicki kościół obiektem wyjątkowym w skali kraju.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieOleśnica: książęcy zamek od Piastów do Hohenzollernów

Dwa kościoły w jednym

Około 1400 roku do kościoła Mariackiego dobudowano od zachodu czworoboczną wieżę. Jeszcze w XV wieku, równolegle do niego, wzniesiono drugą świątynię, pod wezwaniem świętego Jerzego, która przetrwała w północnym członie budowli. Wspólnota benedyktynów z czasem podupadła, bo praski klasztor macierzysty nie był w stanie utrzymywać odległej filii, a powołań ubywało. W 1505 roku biskup wrocławski Jan Turzo przekazał opustoszały klasztor i kościół pobliskiej wspólnocie augustianów. Wtedy wyburzono stykające się ściany obu kościołów i powstało jedno, wspólne wnętrze.

Po wprowadzeniu w mieście protestantyzmu augustianie opuścili klasztor, a jego zabudowania przeznaczono na miejski przytułek. Kościół przejęła gmina ewangelicka. Nowe wyposażenie, ołtarz, ambonę i lożę książęcą, ufundował w 1703 roku książę Krystian Ulryk wirtemberski. W 1799 roku wieża otrzymała hełm zaprojektowany przez Georga Wilhelma Hellera, wzorowany na hełmie kościoła Mariackiego w Berlinie.

Jako budowla gotycka kościół należy do rozpowszechnionego na Śląsku nurtu architektury wzorowanej na Saksonii i Łużycach. Świadczy o tym drobny szczegół: znak, jakim kamieniarze sygnowali swoją robotę, wyryty na jednej z głowic kolumny. Ten sam znak zostawił po sobie warsztat budowlany, który w 1370 roku pracował przy rozbudowie katedry w Miśni, w Saksonii. To stamtąd przyszły wzory dla oleśnickiego kościoła.

Od ruiny do cerkwi

Pod koniec drugiej wojny światowej kościół w dużej części zniszczono. Po 1945 roku stał nieużytkowany i popadł w ruinę, w latach pięćdziesiątych pozbawiony był dachu i sklepień. Zniszczeniu uległo wyposażenie, a ocalałe fragmenty gotyckich stall przeniesiono do kościoła zamkowego świętego Jana.

Od 1965 roku budowlę przejął Kościół prawosławny. Do 1970 roku, zanim zadaszono i wyremontowano południowy człon, liturgię odprawiano tylko w przyziemiu wieży, później przeniesiono ją do dawnego kościoła Mariackiego. Około 1976 roku odtworzono ścianę dzielącą obie dawne świątynie, na linii pierwotnego, gotyckiego podziału. Tak z benedyktyńskiej fundacji sprzed sześciuset lat, po drodze ewangelickiej, wyrosła dzisiejsza prawosławna cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny i świętego Jerzego, jeden z bardziej niezwykłych wątków w dziejach Oleśnicy.