Kościół Zbawiciela w Oleśnicy, dawna synagoga

Kościół ewangelicki pod wezwaniem Zbawiciela stoi przy ulicy Łużyckiej, tuż przy dawnych murach miejskich. Ma prostą, zwartą bryłę z dostawioną od południa czworoboczną wieżą. Zbudowano go jednak nie jako kościół, lecz jako synagogę, i jest to dziś jeden z niewielu czytelnych śladów po żydowskiej Oleśnicy.

Synagoga przy Furcie Żydowskiej

Pierwsza grupa Żydów osiedliła się w mieście po tym, jak w 1329 roku uzyskali prawo zamieszkania. Wkrótce książę oleśnicki Konrad I wydał zgodę na budowę synagogi. Dokładna data rozpoczęcia prac nie jest znana, a ukończenie budowli datuje się na schyłek XIV lub początek XV wieku. Synagogę postawiono przy murach obronnych, w pobliżu Furty Żydowskiej, jednego z mniejszych przejść w obwodzie miasta.

Była to niewielka, dwunawowa świątynia założona na planie prostokąta, prawdopodobnie z jednym filarem podtrzymującym sklepienie. Ten typ bóżnicy znany był z Dolnego Śląska, Krakowa i Czech. Jeszcze pod koniec XIV lub na początku XV wieku budowlę powiększono: od południa dostawiono przedsionek, a od zachodu babiniec, czyli osobną część przeznaczoną dla kobiet. Wieżę wzniesiono w XV lub na początku XVI wieku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieOleśnica: książęcy zamek od Piastów do Hohenzollernów

Arsenał i kościół

W 1539 roku Żydów wypędzono z miasta, a opuszczoną synagogę przeznaczono na arsenał, czyli skład broni. Zapewne w związku z tą funkcją mury wieży i wschodnią ścianę przepruto szerokimi, arkadowymi otworami bramnymi, którymi można było wprowadzać wozy. W XVIII wieku otwory te zamurowano.

W 1695 roku, dzięki staraniom pastora Dextera, budynek przejęli ewangelicy i urządzili w nim kościół pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela. W 1730 roku pożar zniszczył znaczną część budowli. Odbudowa trwała od 1733 do 1734 roku, a jej koszty pokryła księżna Julia Sybilla wirtemberska. Wnętrze gruntownie przebudowano w duchu baroku: od zachodu dostawiono przybudówkę, założono nowy hełm wieży i kamienne portale, zamurowano dawne okna i przepruto nowe. Zniszczone sklepienie zastąpiono jego drewnianą imitacją, wygiętą w półkolisty przekrój, tak by z dołu udawała murowane sklepienie.

Tak jeden budynek przeszedł przez kolejne funkcje religijne miasta: był domem modlitwy gminy żydowskiej, składem broni, a od końca XVII wieku chrześcijańską świątynią pod wezwaniem Zbawiciela. Ta warstwowa historia dobrze streszcza dzieje wyznaniowe dawnej stolicy księstwa, w której dwór i miasto kilka razy zmieniały wiarę.