Kościół zamkowy w Oleśnicy

Wieżę kościoła zamkowego zwieńczono hełmem w kształcie książęcej mitry, korony z dwiema ażurowymi wieżyczkami. To nie przypadek. Świątynia stała tuż za zamkiem, po drugiej stronie fosy, i była kościołem dworu: miejscem jego modlitwy, jego szkoły i jego pochówków. Do dziś przez jej wnętrze można przejść jak przez kalendarz księstwa, od gotyckich sklepień, przez renesansowe nagrobki, po barokowe mauzoleum.

Bazylika, która rosła przez trzy wieki

Parafię przy tym miejscu wzmiankowano już w 1230 roku. Obecną gotycką bazylikę wznoszono od drugiej połowy XIV wieku, z wykorzystaniem murów starszej, trzynastowiecznej świątyni, których ślady przetrwały w zachodniej fasadzie. Kolejne przebudowy, rozpoczęte około 1465 roku pod kierunkiem budowniczych Mikołaja Hoferichtera i Mikołaja Fischera, podwyższyły budowlę i przykryły ją w 1469 roku gwiaździstym sklepieniem. Około 1500 roku dobudowano od północy rząd kaplic i kruchtę.

Jest to trójnawowa bazylika z długim prezbiterium i wieżą przy jego północnej ścianie. Nad nawą główną i prezbiterium rozpięto sklepienia gwiaździste, a ich żebra spływają na ściany przez kamienne wsporniki rzeźbione w maski i liście. Mimo późniejszych przeróbek kościół zachował swoją czternastowieczną bryłę i uchodzi za jeden ze znaczących przykładów gotyckiej architektury sakralnej na Śląsku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieOleśnica: książęcy zamek od Piastów do Hohenzollernów

Groby i dzieła sztuki dworu

Od 1538 roku, po przejściu księstwa na protestantyzm, kościół był świątynią ewangelicką i pozostał nią do 1945 roku. To za tego okresu wnętrze wypełniło się dziełami fundowanymi przez kolejnych książąt.

W 1557 roku powstała kamienna tumba grobowa z leżącymi postaciami księcia Jana Podiebrada i jego żony, wykonana przez Jana Oslewa z Würzburga. Przy północnej ścianie prezbiterium wmurowano w 1579 roku marmurową płytę nagrobną Karola Krzysztofa Podiebrada. Najcenniejszym sprzętem wnętrza jest jednak drewniana ambona z 1605 roku, ufundowana przez oleśnickich mieszczan i uchodząca za jedno z najwybitniejszych dzieł późnego renesansu na Śląsku. Jej projekt wykonał rzeźbiarz Geert Hendrik z Amsterdamu, malowidła miejscowy nadworny malarz Fryderyk Lochner, a prace rzeźbiarskie w drewnie Marcin Riedl z Wrocławia.

Pod koniec XVII wieku, z fundacji księcia Krystiana Ulryka wirtemberskiego, przy południowej ścianie prezbiterium wzniesiono na planie ośmioboku barokowe mauzoleum książąt wirtemberskich. W jego niedostępnej dziś krypcie stały ozdobne trumny z miedzi i cyny, a kopułę pokryto malowidłami ze scenami Męki Pańskiej, ukończonymi w 1740 roku. W 1616 roku kościół połączono z zamkiem krytym gankiem przerzuconym nad fosą, którym dwór przechodził wprost na nabożeństwo. Wieżę nadbudowano w latach 1619–1620, a jej górny, zwieńczony iglicą hełm dodano około połowy XVIII wieku według projektu Jerzego Schirmeistera.

Biblioteka na łańcuchach

W 1594 roku, w tym samym roku, w którym otworzył w mieście renesansową szkołę zwaną Gymnasium illustre, książę Karol II Podiebrad założył przy kościele bibliotekę. Ulokowano ją w pomieszczeniu na pierwszej kondygnacji południowej kruchty, gdzie mieści się do dziś, i udostępniono duchownym, uczniom i mieszczanom.

Księgi zabezpieczono w niecodzienny sposób. Do każdej przymocowano łańcuch, u większych woluminów długi na około sześćdziesiąt centymetrów, tak że książkę można było zdjąć z pulpitu i przeczytać na miejscu, ale nie wynieść. Odpiąć ją mógł tylko bibliotekarz. W 1913 roku zbiór liczył trzysta pięćdziesiąt dwa woluminy, z których do 1990 roku przetrwało dwieście trzydzieści dziewięć, a pięćdziesiąt dwa zachowały oryginalne łańcuchy. To ostatnia biblioteka łańcuchowa zachowana w swoim pierwotnym miejscu w Europie Środkowej. Podobne kolekcje z Wrocławia, Brzegu, Legnicy i Złotoryi dawno przeniesiono albo rozproszono. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku księgozbiór poddano pracom konserwatorskim.

Katastrofa i odbudowa

W 1905 roku, w trakcie remontu, doszło do katastrofy budowlanej. Zawaliły się sklepienia nawy głównej i południowej oraz szczyt zachodniej elewacji, a prezbiterium groziło zawaleniem. Zniszczeniu uległa też znaczna część wyposażenia. Odbudowa pod kierunkiem architekta Kaehlera trwała od 1906 do 1908 roku. Zrekonstruowano sklepienia, odbudowano nawę południową, dostawiono nową kruchtę zachodnią i odnowiono ambonę, lożę książęcą oraz ozdobną obudowę organów. Dzięki tej odbudowie kościół, dziś rzymskokatolicka świątynia pod wezwaniem świętego Jana Apostoła, wciąż wygląda tak, jak za czasów dworu. Jak z tej jednej budowli wyrosło całe miasto, pokazuje przewodnik po Oleśnicy.