Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Pod koniec XIX wieku stalowy most nad doliną Woliborki uchodził za najwyższy most kolejowy w Niemczech. Tory biegną po nim 36 metrów nad potokiem. Noworudzianie nazywają go Czarnym Mostem. Kolej między Kłodzkiem a Wałbrzychem przechodzi przez góry po kilku takich mostach, a Czarny Most jest najbliżej centrum.
Kolej przez Góry Sowie
Linia z Wałbrzycha do Kłodzka jest końcowym odcinkiem tak zwanej Śląskiej Kolei Górskiej, która biegła od Zgorzelca przez Jelenią Górę i Wałbrzych. Jej dzieje sięgają lat 1853–1854. Budowę rozpoczęto w 1862 roku, w 1866 roku kolej dotarła do Jeleniej Góry, a w 1867 roku do Wałbrzycha. O przedłużeniu linii do Kłodzka zdecydowano dopiero w 1874 roku.
Trasa wytyczona w 1876 roku przez pasmo Gór Sowich postawiła przed budowniczymi trudne zadania. Na odcinku z Wałbrzycha do Ludwikowic trzeba było wykuć trzy tunele, a przez głębokie poprzeczne doliny przerzucić osiem dużych mostów. Łatwiejszy odcinek z Kłodzka do Nowej Rudy otwarto 15 października 1879 roku, całą linię rok później.
W 1909 roku zaczęto drążyć nowe tunele pod drugi tor, w tym tunel pod Małym Wołowcem koło Jedliny-Zdroju, który ma 1601 metrów. Równocześnie dobudowywano przęsła mostów. 1 października 1912 roku cała linia była dwutorowa. Mostów i tuneli jest tu tyle, że linia uchodzi za jedną z najciekawszych technicznie w Polsce.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla
Czarny Most nad Woliborką
Most zbudowano w latach 1879–1880 nad głęboką doliną Woliborki, którą biegnie dziś ulica Cicha. Prowadzi tory po łuku. Ma około 148 metrów długości. Stalowe kratownice z nitowanych prętów leżą na trzech filarach i dwóch przyczółkach, murowanych z kamienia i obłożonych ciosami piaskowca. Filary zwężają się ku górze i mają sklepione prześwity.
Najpierw most był jednotorowy. W latach 1910–1912 obok starej linii przęseł położono drugą, o podobnej konstrukcji, a dwa środkowe przęsła starej linii wzmocniono od spodu stalowym łukiem.
W 1945 roku niemieccy saperzy założyli na moście ładunki wybuchowe i je zdetonowali. Stalowe kratownice zostały mocno uszkodzone, ale przęsła nie spadły. Po wojnie naprawiono tylko nowszą linię przęseł z lat 1910–1912. Starszej nie używano. W 1993 roku część przęseł zdjęto, żeby odciążyć konstrukcję.
Wysadzony wiadukt w Zatorzu
Inny wiadukt, w dzielnicy Zatorze, miał mniej szczęścia. 8 maja 1945 roku około godziny 20 wycofujący się przed Armią Czerwoną Niemcy wysadzili go i linia z Kłodzka do Wałbrzycha stała się nieprzejezdna. Rozpadła się na dwa odcinki, a węgiel z Wałbrzycha jechał na południe objazdami.
Ruch przez Zatorze wznowiono 8 czerwca 1946 roku, po tymczasowym drewnianym moście jednotorowym. Od skrzypiącej konstrukcji nazwano go mostem na zapałkach. Przy jego budowie zginął cieśla, który spadł z wysokości. Właściwy wiadukt, z jednym odbudowanym przęsłem, otwarto 27 listopada 1946 roku. Zniszczenia ominęły za to wiadukt w Ludwikowicach. Wehrmacht zamierzał go wysadzić na początku maja 1945 roku, ale po protestach mieszkańców dwaj dyżurni ruchu rozminowali go nocą.
Wiadukt w Zdrojowisku
Najbardziej typowy dla mostów tej linii jest wiadukt kolejowy w Zdrojowisku . Zbudowano go w latach 1878–1880 według projektu z 1877 roku jako jednotorowy, ale filary od razu przygotowano pod dwa tory. Ma 148,4 metra długości, 30 metrów wysokości i osiem przęseł, opartych na trzech filarach z czerwonego piaskowca. Biegnie nad doliną potoku Jugowskiego.
Drugą linię stalowych przęseł dołożono w latach 1909–1912. Montowała ją ekipa z warsztatów kolejowych w Nowej Rudzie, a nadzór sprawował inżynier Biedermann, radca budowlany królewskiej dyrekcji kolei we Wrocławiu. Starszej linii przęseł przestano używać jeszcze przed II wojną światową. Około 1937 roku most gruntownie wyremontowano, wymieniając łożyska i wzmacniając nitowane węzły kratownic.
Kolej przekraczała doliny Dolnego Śląska także po kamieniu. Starszy od noworudzkich mostów o ponad trzydzieści lat wiadukt kolejowy w Bolesławcu przerzucono nad Bobrem na 35 łukach.
Żelbetowy wiadukt drogowy
W 1912 roku, w czasie budowy drugiego toru, w miejsce starszego kamiennego wiaduktu postawiono nad torami wiadukt drogowy z żelbetu. Resztki poprzednika zostały w skarpach nasypów. Tak wczesnych mostów żelbetowych zachowało się na Śląsku niewiele.
Wiele żelbetowych mostów z tamtych lat obłożono kamieniem, żeby wyglądały jak romańskie budowle. Tu konstrukcji nie ukryto: beton widać. Tylko łuk przęsła i kamień zwornika podkreślono na wzór kamiennych ciosów, a balustrady mają ażurowe tralki w duchu baroku. Wiadukt należy do typu, który wrocławska firma Huber budowała na liniach kolejowych Śląska, Wielkopolski i Pomorza.
Dworzec Zdrojowisko
Przystanek w Zdrojowisku powstał na przełomie 1895 i 1896 roku z inicjatywy właściciela tutejszego sanatorium. Uzdrowisko wokół źródeł wód leczniczych, zwane wtedy Centnerbrunn, rozwijało się od 1836 roku.
Budynek dworca zbudowano w latach 1910–1912, przy rozbudowie linii o drugi tor. To typowy mały dworzec osobowy. Ten sam model postawiono na Śląsku między innymi w Krzyżowej i w Bolesławicach Świdnickich. Budynek miał trzy części: magazyn z jednym wejściem i oknem, środkową z poczekalnią i kasą biletową oraz część pasażerską z małą wiatą.
Po wojnie drugi tor wykorzystywano rzadko, bo jedna nitka przęseł mostu w Nowej Rudzie była uszkodzona. Na początku lat 70. tory drugiej linii rozebrano i od tej pory kolej jest jednotorowa. W tym samym czasie okna poczekalni i holu zamurowano szklanymi pustakami. W połowie lat 80. budynek dworca wyłączono z użytku, a podróżni czekają pod wiatą naprzeciwko. Od 13 grudnia 2020 roku Zdrojowisko jest przystankiem na żądanie.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Czarny Most nad Woliborką, oprac. Leszek Budych, 1993
- Wiadukt kolejowy w Zdrojowisku, oprac. Leszek Budych, 1994
- Wiadukt drogowy w Nowej Rudzie, oprac. Leszek Budych, 1993
- Dworzec Nowa Ruda Zdrojowisko, oprac. Stanisław Januszewski, 1999
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…