Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

Jasnożółty ratusz z czerwonymi obramieniami okien i wieżyczką z zegarem, stojący na środku rynku otoczonego kamienicami, w tle zalesione wzgórza.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Na szczytach dwóch bocznych ścian ratusza wykuto w piaskowcu tę samą wstęgę z napisem „B 1892 S”. Litery to inicjały dwóch architektów, Bergera i Seifferta, a liczba to rok, w którym zaczęli przerabiać stary ratusz na rynku Nowej Rudy na gmach, który stoi tu do dziś.

Ratusz miasta, które należało do pana

Nowa Ruda przez większość swoich dziejów nie była miastem królewskim, tylko prywatnym. Pierwszy przekaz o mieście pochodzi z 1352 roku. Nowe prawa miejskie nadali mu w 1434 roku, po wojnach husyckich, właściciele okolicznych dóbr, Heinrich i Wentzel von Donyn. Miasta królewskie hrabstwa kłodzkiego długo podważały te prawa. W 1569 roku zażądały, żeby Nowej Rudzie odebrać targi tygodniowe, ale cesarz Maksymilian II ich roszczenia oddalił.

Od lat 70. XVII wieku mieszczanie coraz śmielej starali się uniezależnić od właścicieli i zostać miastem królewskim. Sprawa ruszyła, gdy hrabstwo kłodzkie przejęły Prusy. Burmistrz Anton Hausler, który żył w latach 1767–1809, przygotował nową redakcję praw miejskich. W 1782 roku miasto zyskało pewną niezależność od właścicieli dóbr, a wzmocniła ją reforma administracji państwa z lat 1808–1809. Po wojnach napoleońskich magistrat zawarł w 1822 roku ugodę z właścicielami. Pełnego statusu dawnych miast królewskich Nowa Ruda i tak nie osiągnęła. W pruskich dokumentach nazywano ją miastem bezpośrednio poddanym albo, w 1846 roku, królewskim miastem górskim. W latach 1855–1932 była siedzibą władz powiatu.

Pierwszy zarząd miasta mieścił się w domu w najstarszej części Nowej Rudy, przy kościele św. Krzyża i dzisiejszej ulicy Cmentarnej. Według kronikarza Josepha Wittiga w latach 1442–1446 zbudowano drewniany ratusz na rynku nowego centrum, tak zwanego Górnego Miasta, założonego obok zamku na Wzgórzu Zamkowym.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Od drewnianego domu do ratusza z 1845 roku

Kolejny dom na rynku powstał zapewne około 1540 albo w 1577 roku. Był drewniany, z murowanymi piwnicami. W 1595 roku dobudowano do niego ławy mięsne i chlebowe, czyli kramy rzeźników i piekarzy. Ratusz spłonął w wielkim pożarze miasta w 1622 roku. Odbudowano go około połowy XVII wieku, już z kamienia i cegły.

Ten nowożytny ratusz znamy z dwóch przedstawień, z 1736 i z 1825 roku. Na starszym był dwupiętrowym budynkiem pod dwoma równoległymi dachami, z wydłużonym skrzydłem dostawionym pod kątem prostym. Na obrazie z 1825 roku skrzydła już nie było, a na dachu stoi drewniana wieżyczka. Budynek miał prosty, użytkowy wygląd i wysokimi dachami przypominał raczej budowle gotyckie. Tylko wieżyczka z cebulastym hełmem zapowiadała barok. Układ piwnic dzisiejszego ratusza potwierdza, że stał na planie litery L.

W 1838 roku magistrat wyburzył resztki przybudówek i umieścił na narożniku ratusza zegar słoneczny. Projekt nowego ratusza przygotował cieśla Wendler ze Ścinawki Średniej, ale rada miejska go odrzuciła. Niezrealizowany został też projekt królewskiego inspektora budowlanego Friedricha z Kłodzka. W końcu w latach 1844–1845 przyjęto drugi projekt Wendlera, zbliżony stylem do projektu Friedricha. Budowę prowadził noworudzki budowniczy Lauterbach.

Zachowano piwnice starego ratusza. W jedną z nich wbudowano cele aresztu. Nad nimi stanął dom z parterem i dwoma piętrami, o zwartej bryle i skromnych elewacjach, ozdobionych tylko poziomymi gzymsami i prostymi obramieniami okien. Żeby było taniej, Wendler przykrył go płaskim dachem z blachy. W środku urządzono mieszkanie burmistrza, pomieszczenia sądów i areszt. Na sali obrad zabrakło miejsca, więc rada miejska do około 1889 roku zbierała się w innym budynku, przy ulicy Kościelnej.

Przebudowa z lat 1892–1894

W latach 80. XIX wieku sąd przeniósł się do własnego gmachu i rada miejska postanowiła przerobić ratusz na potrzeby miasta. Pierwsze szkice ołówkiem wykonał po 1889 roku budowniczy Heidenrich z Kopic. Proponował stromy dach, wieżę pośrodku fasady i cztery szczyty. Jego projektu nie zrealizowano, ale nawiązali do niego autorzy projektu wykonanego: Berger, architekt hrabiów von Magnis z Bożkowa, właścicieli tutejszych kopalń, i Seiffert z Wrocławia. To ich inicjały widnieją w szczytach.

Kamienny szczyt ratusza z czerwonego piaskowca, w środku płyta z wykutą wstęgą i datą 1892, nad nią zwieńczenie z półkolistym otworem.
Kamienny szczyt ratusza z czerwonego piaskowca, w środku płyta z wykutą wstęgą i datą 1892, nad nią zwieńczenie z półkolistym otworem. Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Ratusz przebudowano w latach 1892–1894. Murował go murarz Tautz, ciesielkę wykonał cieśla Klose, a kamień obrabiał kamieniarz L. Nigl, który działał w Słupcu i we Wrocławiu. Pracował przy nim także Dachstein z Lesicy. W 1893 roku na hełmie wieży osadzono gałkę i zamontowano zegar z fabryki Eppnera w Srebrnej Górze.

Budowniczowie zostawili stare piwnice i kostkowy kształt budynku aż do drugiego piętra. Bryłę ożywili wysuniętą częścią środkową z podcieniem przy wejściu, nadwieszonymi oknami, wieżyczką ze schodami na strych, wieżą na dachu i ozdobnymi szczytami. Wygląd elewacji złożyli z motywów różnych epok. Dominuje renesans, wymieszany z klasycyzmem i barokiem. Wzorowano się na renesansie włoskim, północnoniemieckim i holenderskim. Ściany są jasne, a kamień wokół okien, drzwi i na szczytach wycięto z czerwonego piaskowca. Dodano ornament wydrapywany w tynku, znaki cechu sukienników, przemysłu tekstylnego i górnictwa oraz ozdoby z kutego metalu.

Ratusz od strony rynku

Ratusz stoi bliżej północno-wschodniej pierzei rynku, ukośnie do linii kamienic. Rynek opada w dwie strony, dlatego obok ratusza zbudowano schody wyrównujące poziom, które są częścią tarasowego skweru z fontanną św. Jana Chrzciciela.

Główne wejście prowadzi przez niewielki podcień z trzema arkadami, licowany kamieniem. Nad nim wystaje prostokątne okno pierwszego piętra, a wyżej pięcioboczne okno drugiego piętra, nakryte spłaszczoną kopułą. Ponad nimi, już w dachu, wyrasta wysoki szczyt o falistych krawędziach. W jego polu jest kamienne okienko z półkolistym zwieńczeniem z muszlą, nad nim zegar, a całość wieńczy drewniana latarnia z baniastym hełmem i metalową iglicą. W bocznej części fasady, między oknami klatki schodowej, wmurowano tarczę z herbem Nowej Rudy.

Na południowym narożniku, na wysokości drugiego piętra, wisi płytki balkon z kamienną ażurową balustradą i arkadą wspartą na krępej kolumnie. Arkadę wzmocniono stalową liną. W dachu są drewniane okienka z udawaną konstrukcją szkieletową. Osobno, przy samym narożniku ratusza, stoi barokowa figura św. Floriana z 1756 roku. Misę fontanny dodano do niej w czasie przebudowy z lat 1892–1894.

Barokowa kamienna figura świętego w zbroi na wysokim cokole, pod nią misa fontanny, obok narożnik ratusza.
Barokowa kamienna figura świętego w zbroi na wysokim cokole, pod nią misa fontanny, obok narożnik ratusza. Fot. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Klatka schodowa i sala rady

Do środka wbudowano nową klatkę schodową. Jej górną część, między pierwszym a drugim piętrem, zaprojektowano na wzór schodów w barokowych pałacach. Otwiera się na korytarze arkadami opartymi na słupach z czerwonego piaskowca, a na drugim piętrze na kolumnie. Schody mają kutą, ażurową balustradę. Nakrywa je drewniany strop z malowidłem: jaskółki na tle nieba. W oknach dolnego podestu są witraże o wzorach geometrycznych.

Najważniejsze wnętrza leżą na drugim piętrze. Małą salę posiedzeń przykryto drewnianym sklepieniem. Duża sala rady jest wyższa od pozostałych pomieszczeń, a jej drewniany strop wbudowano w strych. Naśladuje otwartą więźbę dachu i nawiązuje do stropów angielskiego renesansu. Tworzą go przyścienne słupy, belki i skośne podpory, zdobione nacięciami, profilami i ozdobnymi kołkami. Ściany sali obito drewnianą boazerią z płycinami.

Wysoka sala z ciemnym drewnianym stropem na słupach i belkach, półkoliste okna, drewniana boazeria, rzędy krzeseł i flaga z herbem miasta na ścianie.
Wysoka sala z ciemnym drewnianym stropem na słupach i belkach, półkoliste okna, drewniana boazeria, rzędy krzeseł i flaga z herbem miasta na ścianie. Fot. Jar.ciurus, CC BY-SA 3.0 pl

W oknach sali były pierwotnie witraże z herbami Rzeszy, Prus, Śląska, Nowej Rudy, Radkowa, Kłodzka i Bystrzycy Kłodzkiej. Nie wiadomo, co się z nimi stało. W latach 20. i 30. XX wieku zastąpiło je inne przeszklenie: grube, matowe szyby, w których szlifowaniem wykonano herb Nowej Rudy, wydarzenia z dziejów miasta i sceny z codziennej pracy mieszkańców.

W sąsiedniej sali, pod drewnianym sklepieniem, wisi drewniany żyrandol z 1928 roku. Zdobią go przedstawienia ludzi wykonujących różne zawody. Na całym piętrze zachowały się dawne drzwi z płycinami i boazerie.

Fragment żyrandola: okrągłe medaliony z postaciami ludzi przy pracy, oprawione w ciemne drewno.
Fragment żyrandola: okrągłe medaliony z postaciami ludzi przy pracy, oprawione w ciemne drewno. Fot. Jar.ciurus, CC BY-SA 3.0 pl

Po 1945 roku

W 1958 roku ratusz wyremontowano, co upamiętnia tablica na fasadzie. Elewacje dostały wtedy nowe tynki, rynny i rury spustowe. Kolejny duży remont przeprowadzono w latach 1998–1999, głównie w środku. Planowano poważne przeróbki wnętrz, ale po uzgodnieniach ze służbą ochrony zabytków w Wałbrzychu z nich zrezygnowano. Wykonawcy wymienili jednak bez zgody stare drzwi do sali rady na nowoczesne, przesuwane, lustrzane. Wojewódzki konserwator uznał to za samowolę i w lipcu 1998 roku kazał wstrzymać prace. Remont toczył się dalej: wymieniono część szyb sali i zniszczone fragmenty witraży, odczyszczono i pomalowano stropy i boazerie drugiego piętra.

31 sierpnia 1999 roku ratusz wpisano do rejestru zabytków. Dużą salę rady przeznaczono na salę ślubów.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Kögler J., Dokumentierte Geschichte und Beschreibung der Mediatstadt Neurode [1807], [w:] Kögler J., Die Chroniken der Grafschaft Glatz, Bd. I, Modautal 1992
  • Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937
  • Rybka-Ceglecka I., Sikorska M., Wiśniewska D., Kierycz M., Sebzda B., Studium historyczno-urbanistyczne miasta Nowa Ruda, ROSiŚK, Wrocław 2001

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗