Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Na szczytach dwóch bocznych ścian ratusza wykuto w piaskowcu tę samą wstęgę z napisem „B 1892 S”. Litery to inicjały dwóch architektów, Bergera i Seifferta, a liczba to rok, w którym zaczęli przerabiać stary ratusz na rynku Nowej Rudy na gmach, który stoi tu do dziś.
Ratusz miasta, które należało do pana
Nowa Ruda przez większość swoich dziejów nie była miastem królewskim, tylko prywatnym. Pierwszy przekaz o mieście pochodzi z 1352 roku. Nowe prawa miejskie nadali mu w 1434 roku, po wojnach husyckich, właściciele okolicznych dóbr, Heinrich i Wentzel von Donyn. Miasta królewskie hrabstwa kłodzkiego długo podważały te prawa. W 1569 roku zażądały, żeby Nowej Rudzie odebrać targi tygodniowe, ale cesarz Maksymilian II ich roszczenia oddalił.
Od lat 70. XVII wieku mieszczanie coraz śmielej starali się uniezależnić od właścicieli i zostać miastem królewskim. Sprawa ruszyła, gdy hrabstwo kłodzkie przejęły Prusy. Burmistrz Anton Hausler, który żył w latach 1767–1809, przygotował nową redakcję praw miejskich. W 1782 roku miasto zyskało pewną niezależność od właścicieli dóbr, a wzmocniła ją reforma administracji państwa z lat 1808–1809. Po wojnach napoleońskich magistrat zawarł w 1822 roku ugodę z właścicielami. Pełnego statusu dawnych miast królewskich Nowa Ruda i tak nie osiągnęła. W pruskich dokumentach nazywano ją miastem bezpośrednio poddanym albo, w 1846 roku, królewskim miastem górskim. W latach 1855–1932 była siedzibą władz powiatu.
Pierwszy zarząd miasta mieścił się w domu w najstarszej części Nowej Rudy, przy kościele św. Krzyża i dzisiejszej ulicy Cmentarnej. Według kronikarza Josepha Wittiga w latach 1442–1446 zbudowano drewniany ratusz na rynku nowego centrum, tak zwanego Górnego Miasta, założonego obok zamku na Wzgórzu Zamkowym.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla
Od drewnianego domu do ratusza z 1845 roku
Kolejny dom na rynku powstał zapewne około 1540 albo w 1577 roku. Był drewniany, z murowanymi piwnicami. W 1595 roku dobudowano do niego ławy mięsne i chlebowe, czyli kramy rzeźników i piekarzy. Ratusz spłonął w wielkim pożarze miasta w 1622 roku. Odbudowano go około połowy XVII wieku, już z kamienia i cegły.
Ten nowożytny ratusz znamy z dwóch przedstawień, z 1736 i z 1825 roku. Na starszym był dwupiętrowym budynkiem pod dwoma równoległymi dachami, z wydłużonym skrzydłem dostawionym pod kątem prostym. Na obrazie z 1825 roku skrzydła już nie było, a na dachu stoi drewniana wieżyczka. Budynek miał prosty, użytkowy wygląd i wysokimi dachami przypominał raczej budowle gotyckie. Tylko wieżyczka z cebulastym hełmem zapowiadała barok. Układ piwnic dzisiejszego ratusza potwierdza, że stał na planie litery L.
W 1838 roku magistrat wyburzył resztki przybudówek i umieścił na narożniku ratusza zegar słoneczny. Projekt nowego ratusza przygotował cieśla Wendler ze Ścinawki Średniej, ale rada miejska go odrzuciła. Niezrealizowany został też projekt królewskiego inspektora budowlanego Friedricha z Kłodzka. W końcu w latach 1844–1845 przyjęto drugi projekt Wendlera, zbliżony stylem do projektu Friedricha. Budowę prowadził noworudzki budowniczy Lauterbach.
Zachowano piwnice starego ratusza. W jedną z nich wbudowano cele aresztu. Nad nimi stanął dom z parterem i dwoma piętrami, o zwartej bryle i skromnych elewacjach, ozdobionych tylko poziomymi gzymsami i prostymi obramieniami okien. Żeby było taniej, Wendler przykrył go płaskim dachem z blachy. W środku urządzono mieszkanie burmistrza, pomieszczenia sądów i areszt. Na sali obrad zabrakło miejsca, więc rada miejska do około 1889 roku zbierała się w innym budynku, przy ulicy Kościelnej.
Przebudowa z lat 1892–1894
W latach 80. XIX wieku sąd przeniósł się do własnego gmachu i rada miejska postanowiła przerobić ratusz na potrzeby miasta. Pierwsze szkice ołówkiem wykonał po 1889 roku budowniczy Heidenrich z Kopic. Proponował stromy dach, wieżę pośrodku fasady i cztery szczyty. Jego projektu nie zrealizowano, ale nawiązali do niego autorzy projektu wykonanego: Berger, architekt hrabiów von Magnis z Bożkowa, właścicieli tutejszych kopalń, i Seiffert z Wrocławia. To ich inicjały widnieją w szczytach.
Ratusz przebudowano w latach 1892–1894. Murował go murarz Tautz, ciesielkę wykonał cieśla Klose, a kamień obrabiał kamieniarz L. Nigl, który działał w Słupcu i we Wrocławiu. Pracował przy nim także Dachstein z Lesicy. W 1893 roku na hełmie wieży osadzono gałkę i zamontowano zegar z fabryki Eppnera w Srebrnej Górze.
Budowniczowie zostawili stare piwnice i kostkowy kształt budynku aż do drugiego piętra. Bryłę ożywili wysuniętą częścią środkową z podcieniem przy wejściu, nadwieszonymi oknami, wieżyczką ze schodami na strych, wieżą na dachu i ozdobnymi szczytami. Wygląd elewacji złożyli z motywów różnych epok. Dominuje renesans, wymieszany z klasycyzmem i barokiem. Wzorowano się na renesansie włoskim, północnoniemieckim i holenderskim. Ściany są jasne, a kamień wokół okien, drzwi i na szczytach wycięto z czerwonego piaskowca. Dodano ornament wydrapywany w tynku, znaki cechu sukienników, przemysłu tekstylnego i górnictwa oraz ozdoby z kutego metalu.
Ratusz od strony rynku
Ratusz stoi bliżej północno-wschodniej pierzei rynku, ukośnie do linii kamienic. Rynek opada w dwie strony, dlatego obok ratusza zbudowano schody wyrównujące poziom, które są częścią tarasowego skweru z fontanną św. Jana Chrzciciela.
Główne wejście prowadzi przez niewielki podcień z trzema arkadami, licowany kamieniem. Nad nim wystaje prostokątne okno pierwszego piętra, a wyżej pięcioboczne okno drugiego piętra, nakryte spłaszczoną kopułą. Ponad nimi, już w dachu, wyrasta wysoki szczyt o falistych krawędziach. W jego polu jest kamienne okienko z półkolistym zwieńczeniem z muszlą, nad nim zegar, a całość wieńczy drewniana latarnia z baniastym hełmem i metalową iglicą. W bocznej części fasady, między oknami klatki schodowej, wmurowano tarczę z herbem Nowej Rudy.
Na południowym narożniku, na wysokości drugiego piętra, wisi płytki balkon z kamienną ażurową balustradą i arkadą wspartą na krępej kolumnie. Arkadę wzmocniono stalową liną. W dachu są drewniane okienka z udawaną konstrukcją szkieletową. Osobno, przy samym narożniku ratusza, stoi barokowa figura św. Floriana z 1756 roku. Misę fontanny dodano do niej w czasie przebudowy z lat 1892–1894.
Klatka schodowa i sala rady
Do środka wbudowano nową klatkę schodową. Jej górną część, między pierwszym a drugim piętrem, zaprojektowano na wzór schodów w barokowych pałacach. Otwiera się na korytarze arkadami opartymi na słupach z czerwonego piaskowca, a na drugim piętrze na kolumnie. Schody mają kutą, ażurową balustradę. Nakrywa je drewniany strop z malowidłem: jaskółki na tle nieba. W oknach dolnego podestu są witraże o wzorach geometrycznych.
Najważniejsze wnętrza leżą na drugim piętrze. Małą salę posiedzeń przykryto drewnianym sklepieniem. Duża sala rady jest wyższa od pozostałych pomieszczeń, a jej drewniany strop wbudowano w strych. Naśladuje otwartą więźbę dachu i nawiązuje do stropów angielskiego renesansu. Tworzą go przyścienne słupy, belki i skośne podpory, zdobione nacięciami, profilami i ozdobnymi kołkami. Ściany sali obito drewnianą boazerią z płycinami.
W oknach sali były pierwotnie witraże z herbami Rzeszy, Prus, Śląska, Nowej Rudy, Radkowa, Kłodzka i Bystrzycy Kłodzkiej. Nie wiadomo, co się z nimi stało. W latach 20. i 30. XX wieku zastąpiło je inne przeszklenie: grube, matowe szyby, w których szlifowaniem wykonano herb Nowej Rudy, wydarzenia z dziejów miasta i sceny z codziennej pracy mieszkańców.
W sąsiedniej sali, pod drewnianym sklepieniem, wisi drewniany żyrandol z 1928 roku. Zdobią go przedstawienia ludzi wykonujących różne zawody. Na całym piętrze zachowały się dawne drzwi z płycinami i boazerie.
Po 1945 roku
W 1958 roku ratusz wyremontowano, co upamiętnia tablica na fasadzie. Elewacje dostały wtedy nowe tynki, rynny i rury spustowe. Kolejny duży remont przeprowadzono w latach 1998–1999, głównie w środku. Planowano poważne przeróbki wnętrz, ale po uzgodnieniach ze służbą ochrony zabytków w Wałbrzychu z nich zrezygnowano. Wykonawcy wymienili jednak bez zgody stare drzwi do sali rady na nowoczesne, przesuwane, lustrzane. Wojewódzki konserwator uznał to za samowolę i w lipcu 1998 roku kazał wstrzymać prace. Remont toczył się dalej: wymieniono część szyb sali i zniszczone fragmenty witraży, odczyszczono i pomalowano stropy i boazerie drugiego piętra.
31 sierpnia 1999 roku ratusz wpisano do rejestru zabytków. Dużą salę rady przeznaczono na salę ślubów.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Ratusz w Nowej Rudzie, oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, 2001
Bibliografia
- Kögler J., Dokumentierte Geschichte und Beschreibung der Mediatstadt Neurode [1807], [w:] Kögler J., Die Chroniken der Grafschaft Glatz, Bd. I, Modautal 1992
- Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937
- Rybka-Ceglecka I., Sikorska M., Wiśniewska D., Kierycz M., Sebzda B., Studium historyczno-urbanistyczne miasta Nowa Ruda, ROSiŚK, Wrocław 2001
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…