Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

Niewielki kościół z wysokim czterospadowym dachem i wieżyczką z cebulastym hełmem, przy nim wieża ze schodami, obok ulica i zieleń.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Główne wejście do kościoła Wniebowzięcia NMP przy ulicy Cmentarnej obramowuje kamienny portal z zaokrąglonymi, późnogotyckimi listwami, które schodzą głęboko w ukośnie ścięte boki otworu. Portal został po kościele z lat 1500–1502, drugim kościele parafialnym w dziejach Nowej Rudy.

Drugi kościół parafialny

Pierwszy kościół parafialny Nowej Rudy, św. Krzyża, wymieniono w 1363 roku. Na początku XVI wieku stracił swoją rolę na rzecz nowego kościoła, budowanego w latach 1500–1502 nieco dalej przy tej samej ulicy. Nowa świątynia dostała wezwanie św. Mikołaja. Datę jej budowy, 1502, zanotował w 1631 roku wizytator kościelny.

Jeszcze w połowie XVI wieku patronat nad kościołem sprawowali właściciele miasta. Georg IV von Stillfried und Rattonitz, który władał Nową Rudą w latach 1526–1554, podarował mu nowy dzwon.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Katolicy zostają przy starym kościele

Potem Stillfriedowie przeszli na protestantyzm. Miasto rosło już wtedy na południe, wokół rynku Górnego Miasta, i tam postanowiono zbudować ewangelicki kościół parafialny. Gdy go ukończono, przed 1567 rokiem, staremu kościołowi przy Cmentarnej odebrano wezwanie, status parafii i prawo patronatu. Wszystko przeniesiono na nową świątynię.

Katolicy, którzy zostali w mieście, skupili się w drugiej połowie XVI wieku przy dawnym kościele, stojącym już wtedy na przedmieściu. Przed 1631 rokiem dostał on wezwanie Wniebowzięcia NMP i status kaplicy. Pod koniec XVII wieku był kościołem filialnym. Nazywano go kościołem Matki Bożej i Bractwa albo po prostu kościołem Bratnim. Nazwa wzięła się od bractwa Nawiedzenia NMP, założonego tu w latach około 1680–1688. Skupiało ludzi z różnych warstw miasta, którzy wspólnie się modlili, i działało niemal dwieście lat.

Od końca XVIII wieku kościół służy jako cmentarny. W latach 1945–1962 odprawiała tu nabożeństwa niemiecka mniejszość, która została w Nowej Rudzie po wojnie. Od 1962 roku znów jest kościołem cmentarnym.

Gotyk przerobiony na barok

Późnogotycki kościół był niewielki i nie miał wieży. Składał się z niższego prezbiterium, jednej nawy i zakrystii. Prezbiterium i nawę przykrywały drewniane stropy, a nad nimi wznosił się wysoki dwuspadowy dach, dlatego fasadę wieńczył trójkątny szczyt. W ścianach były ostrołukowe okna, ostrołukowy portal główny z wałkami i boczne wejścia zamknięte łukami złożonymi z dwóch prostych ramion.

W latach około 1725–1730 kościół przebudowano w duchu baroku. Większość gotyckich otworów zachowano, łącznie z portalami. W prezbiterium i fasadzie przebito dodatkowe okna półkoliste i o spłaszczonych łukach. Przebudowano dachy, a na dachu nawy postawiono wieżyczkę. Do prezbiterium dostawiono dużą przybudówkę z zakrystią i lożą patronów, z której mogli oni słuchać mszy. Zapewne pod koniec XVIII wieku nad nawą i prezbiterium powstały nowe drewniane stropy z wyprofilowanymi brzegami.

Kościół odnawiano w latach około 1843–1853, w 1878 roku i w pierwszej ćwierci XX wieku. W XIX wieku dostawiono obecną wieżę ze schodami, z ostrołukowymi oknami i hełmem. W drugiej połowie tego stulecia zbudowano też chór muzyczny.

Jak wygląda

Kościół stoi ukośnie na nieregularnym placyku przy Cmentarnej, blisko koryta Włodzicy, nieco niżej od poziomu ulicy. Nad wyższą nawą wznosi się wysoki czterospadowy dach z ośmioboczną wieżyczką i cebulastym hełmem. Prezbiterium jest niższe, zamknięte trzema bokami i ma osobny dach. Z boku nawy stoi czworoboczna wieża na trzy kondygnacje z ostrosłupowym hełmem. W środku kręte kamienne schody wiją się wokół kamiennego słupa.

W ścianie przybudówki przy prezbiterium jest nisza zamknięta muszlą, a w niej grupa Wniebowzięcia Marii z około 1720 roku. Obok stoi kamienny krucyfiks z około 1815 roku.

Czarno-białe zdjęcie: kamienny krucyfiks na wysokim cokole przy ścianie kościoła, obok drzwi, nad nimi nisza z figurami Wniebowzięcia Maryi.
Czarno-białe zdjęcie: kamienny krucyfiks na wysokim cokole przy ścianie kościoła, obok drzwi, nad nimi nisza z figurami Wniebowzięcia Maryi. Fot. AnnBaaloo, CC BY-SA 4.0

Prezbiterium otwiera się na nawę ostrołukowym łukiem. Nad wejściem do zakrystii jest półkolista arkada loży patronów. Nawa jest szersza od prezbiterium i prawie kwadratowa. Drewniany chór muzyczny stoi na dwóch czworobocznych słupach, a jego pełną balustradę zdobią rzeźbione listwy, z elementami sztuki ludowej.

Wyposażenie jest barokowe: ołtarz główny i dwa ołtarze boczne, św. Jana Nepomucena i Nawiedzenia św. Elżbiety, z lat około 1715–1730, ambona z około 1720 roku i stalle w prezbiterium z drugiej ćwierci XVIII wieku. Obudowa organów pochodzi z 1881 roku. Do tego witraże w prezbiterium i cztery metalowe żyrandole w kształcie koron.

W latach 1967–1968 wymieniono pokrycie dachu, po 1969 roku odnowiono elewacje, a w 1977 roku zakończono remont wnętrza. W 1991 roku kościół przeszedł kolejny remont. Organy odnowił w 1996 roku Tadeusz Małecki z Poznania.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Bach A., Urkundliche Kirchen-Geschichte der Grafschaft Glatz, Breslau 1841
  • Białowąs M., Kościół i parafia rzymskokatolicka w Nowej Rudzie, Nowa Ruda 1948
  • Grzybowski W., Oddychając historią wieków, Nowa Ruda 1997
  • Lutsch H., Verzeichniss der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. II, Breslau 1889
  • Rybka-Ceglecka I. z zespołem, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Nowa Ruda, ROSiŚK, Wrocław 2001
  • Verzeichniss der Pfarreien, Kuratien, Geistlichen und Ordensniederlassungen in der Grafschaft Glatz, Glatz 1937
  • Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗