Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

Niewielki jasny kościół z wieżą w fasadzie zwieńczoną cebulastym hełmem, stojący u stóp zalesionego, stromego zbocza.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Za plecami kościoła Świętego Krzyża wznosi się skalne, urwiste zbocze Boguszy, a przed nim biegnie ulica Cmentarna, wytyczona częściowo wzdłuż koryta Włodzicy. Działka między nimi jest tak wąska, że kościół ledwie się na niej mieści. W tym miejscu Nowa Ruda miała swój pierwszy kościół parafialny.

Najstarsza parafia i krzyż z powodzi

O tutejszym proboszczu Reinhardzie wspomniano w 1337 roku, więc parafia istniała w Nowej Rudzie już w połowie XIV wieku. Pierwszy kościół parafialny, pod wezwaniem św. Krzyża, wymieniono w 1363 roku. Stał w ówczesnym centrum osady. Gdy później nowe centrum wyrosło wokół rynku, ten teren stał się przedmieściem, od XVI wieku nazywanym Starym Miastem. Patronat nad kościołem sprawowali w XIV wieku właściciele miasta z rodu von Donyn.

Kościół był zapewne drewniany. Miał spłonąć w czasie wojen husyckich, w 1428 roku albo rok później. Szybko go odbudowano, o czym świadczył dzwon z datą 1437, który wisiał tu jeszcze w połowie XIX wieku. W 1446 roku kościół dostał drugi dzwon, a w 1465 roku trzeci, kupiony od Heinricha III von Donyn i przywieziony z opuszczonego kościoła w Ludwikowicach.

W 1487 roku ściany pokrywały malowidła z Męką Pańską, ułożone w osobnych polach, a rolę ołtarza głównego pełnił krucyfiks. Jedno i drugie wiązało się z miejscowym kultem Krzyża. Według legendy krzyż przypłynął do Nowej Rudy z wodą w czasie powodzi. Kronikarz miasta Joseph Wittig uważał, że legenda powstała później, a na początku na skale obok przyszłego kościoła mógł stać zwykły krzyż. Przypuszczał też, że do budowy kościoła przyczynili się cystersi, którzy mieli w okolicy folwark. Kult Krzyża rozwijał się w XV wieku, w 1631 roku nazwano go wielkim nabożeństwem, a starsi mieszkańcy okolicznych wsi pielgrzymowali tu jeszcze do około 1925 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Kościół, którego nikt nie chciał

Kiedy w 1502 roku zbudowano nowy kościół parafialny, św. Mikołaja, kościół Świętego Krzyża stracił swoją rangę. Około 1560 roku i w latach 1567–1630 stał opuszczony. Nie interesowali się nim luteranie, którzy mieli świątynię w Górnym Mieście, ani katolicy, którzy skupili się przy kościele Wniebowzięcia NMP. Ponownie zaczęto go używać przed 1710 rokiem. Świadczył o tym dzwon z tą datą.

Barok z 1726 roku

Obecny kościół zbudowano w 1726 roku. Nazwisko budowniczego nie jest znane. Kamieniarz był zapewne miejscowy, bo kamienne detale wykuto z tutejszego czerwonego piaskowca. Projekt wyrósł najpewniej z kościołów, które w latach około 1709–1730 wznosili dla benedyktynów z czeskiego Broumova Christoph i Kilian Ignatz Dinzenhoferowie. Widać to w kształcie fasady, w smukłych proporcjach i w układzie wnętrza. Obok kościoła w Roztokach to najwcześniejszy przykład dojrzałego baroku na ziemi kłodzkiej.

Kościół zbudowano z czerwonego piaskowca i cegły i otynkowano. Wieża stoi pośrodku fasady, częściowo wbudowana w nawę, i ma cebulasty hełm. Narożniki fasady są wklęśle wcięte, a po bokach biegną niewielkie ślimacznice z kamiennymi kulami. Główny portal z czerwonego piaskowca jest w dolnej części wieży. Ściany dzielą tynkowe ramy i płyciny. Przed kościołem stoi XVIII-wieczna figura św. Michała Archanioła, a obok jest mały cmentarz.

W środku nawa składa się z szerokiego środkowego przęsła i dwóch węższych, zaokrąglonych krańców. Nowością była tu artykulacja wnętrza: wiązki płaskich pilastrów, które jakby podtrzymują odcinki gzymsu i nasadę sklepienia, na podobieństwo baldachimu. W zachodnią część nawy wbudowano chór muzyczny z drewnianą balustradą, pod którą i nad którą osadzono po dwa kamienne portale, dopasowane do krzywizny ściany.

W 1776 roku na sklepieniu nawy namalowano scenę Wniebowstąpienia. W 1844 i w 1878 roku kościół odnawiano. Barokowe wyposażenie, częściowo z drugiej ćwierci XVIII wieku, tworzą ołtarz główny z Ukrzyżowaniem i figurami aniołów, dwa ołtarze boczne, ambona, balustrada przed ołtarzem, ławki z lat 1740–1750 i drzwi. Obudowa organów jest neogotycka, z drugiej połowy XIX wieku.

Kościół z wieżą widziany z góry, wciśnięty między skalne, zalesione zbocze a ulicę biegnącą wzdłuż rzeki, po prawej most.
Kościół z wieżą widziany z góry, wciśnięty między skalne, zalesione zbocze a ulicę biegnącą wzdłuż rzeki, po prawej most. Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Pod ziemią kopalnia

W latach 60. XX wieku kościół był w bardzo złym stanie, także przez szkody górnicze w sąsiedztwie. Pękały łuki nad oknami, groziło zawalenie sklepienia, tynki nasiąkły wilgocią. W 1968 roku przestano odprawiać tu nabożeństwa. Miejski zarząd budynków próbował nakłonić kopalnię węgla Nowa Ruda do remontu. Kopalnia zwlekała, bo od 1969 roku rozważała wydobycie łupku ogniotrwałego 1600 metrów od kościoła. Zamówiła za to ekspertyzę i program zabezpieczenia kościoła przed skutkami wydobycia.

W 1975 roku remont przeprowadziła parafia i w 1977 roku kościół otwarto. Już w 1980 roku trzeba go było znowu zamknąć. Popękały ściany, posadzki, łuki i sklepienie, odpadały tynki, groziła katastrofa budowlana. Konserwator zabytków nakazał parafii remont, a w 1982 roku szczeliny wypełniono cementem. Od 1983 roku pracował tu dział budowlany kopalni, ale zrobił tylko podstawowe prace, bo z wydobycia łupku zrezygnowano. Do 1985 roku wypełniono szczeliny w sklepieniu, pęknięcia wzmocniono dębowymi klinami, przemurowano spękane mury i położono nowe tynki.

W 1991 roku wnętrze pomalowano na nowo. Zniknęła wtedy XIX-wieczna dekoracja ścian i malowidła w większości pól sklepienia. Plafon z Wniebowstąpieniem w nawie jest jednak na miejscu. Kościół poświęcono ponownie. Dziś jest kościołem pomocniczym parafii św. Mikołaja.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Bach A., Urkundliche Kirchen-Geschichte der Grafschaft Glatz, Breslau 1841
  • Białowąs M., Kościół i parafia rzymskokatolicka w Nowej Rudzie, Nowa Ruda 1948
  • Grzybowski W., Oddychając historią wieków, Nowa Ruda 1997
  • Hoffmann J., Goldwiese. Eigenes aus der Geschichte der Pfarrei Neurode und deren ehemaliges Filialen, Neuroder Heimatblätter 1 (nr 10), 1925
  • Hoffmann J., Neurode und seine Kirchen, Die Grafschaft Glatz 20/1925

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗