Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Za plecami kościoła Świętego Krzyża wznosi się skalne, urwiste zbocze Boguszy, a przed nim biegnie ulica Cmentarna, wytyczona częściowo wzdłuż koryta Włodzicy. Działka między nimi jest tak wąska, że kościół ledwie się na niej mieści. W tym miejscu Nowa Ruda miała swój pierwszy kościół parafialny.
Najstarsza parafia i krzyż z powodzi
O tutejszym proboszczu Reinhardzie wspomniano w 1337 roku, więc parafia istniała w Nowej Rudzie już w połowie XIV wieku. Pierwszy kościół parafialny, pod wezwaniem św. Krzyża, wymieniono w 1363 roku. Stał w ówczesnym centrum osady. Gdy później nowe centrum wyrosło wokół rynku, ten teren stał się przedmieściem, od XVI wieku nazywanym Starym Miastem. Patronat nad kościołem sprawowali w XIV wieku właściciele miasta z rodu von Donyn.
Kościół był zapewne drewniany. Miał spłonąć w czasie wojen husyckich, w 1428 roku albo rok później. Szybko go odbudowano, o czym świadczył dzwon z datą 1437, który wisiał tu jeszcze w połowie XIX wieku. W 1446 roku kościół dostał drugi dzwon, a w 1465 roku trzeci, kupiony od Heinricha III von Donyn i przywieziony z opuszczonego kościoła w Ludwikowicach.
W 1487 roku ściany pokrywały malowidła z Męką Pańską, ułożone w osobnych polach, a rolę ołtarza głównego pełnił krucyfiks. Jedno i drugie wiązało się z miejscowym kultem Krzyża. Według legendy krzyż przypłynął do Nowej Rudy z wodą w czasie powodzi. Kronikarz miasta Joseph Wittig uważał, że legenda powstała później, a na początku na skale obok przyszłego kościoła mógł stać zwykły krzyż. Przypuszczał też, że do budowy kościoła przyczynili się cystersi, którzy mieli w okolicy folwark. Kult Krzyża rozwijał się w XV wieku, w 1631 roku nazwano go wielkim nabożeństwem, a starsi mieszkańcy okolicznych wsi pielgrzymowali tu jeszcze do około 1925 roku.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla
Kościół, którego nikt nie chciał
Kiedy w 1502 roku zbudowano nowy kościół parafialny, św. Mikołaja, kościół Świętego Krzyża stracił swoją rangę. Około 1560 roku i w latach 1567–1630 stał opuszczony. Nie interesowali się nim luteranie, którzy mieli świątynię w Górnym Mieście, ani katolicy, którzy skupili się przy kościele Wniebowzięcia NMP. Ponownie zaczęto go używać przed 1710 rokiem. Świadczył o tym dzwon z tą datą.
Barok z 1726 roku
Obecny kościół zbudowano w 1726 roku. Nazwisko budowniczego nie jest znane. Kamieniarz był zapewne miejscowy, bo kamienne detale wykuto z tutejszego czerwonego piaskowca. Projekt wyrósł najpewniej z kościołów, które w latach około 1709–1730 wznosili dla benedyktynów z czeskiego Broumova Christoph i Kilian Ignatz Dinzenhoferowie. Widać to w kształcie fasady, w smukłych proporcjach i w układzie wnętrza. Obok kościoła w Roztokach to najwcześniejszy przykład dojrzałego baroku na ziemi kłodzkiej.
Kościół zbudowano z czerwonego piaskowca i cegły i otynkowano. Wieża stoi pośrodku fasady, częściowo wbudowana w nawę, i ma cebulasty hełm. Narożniki fasady są wklęśle wcięte, a po bokach biegną niewielkie ślimacznice z kamiennymi kulami. Główny portal z czerwonego piaskowca jest w dolnej części wieży. Ściany dzielą tynkowe ramy i płyciny. Przed kościołem stoi XVIII-wieczna figura św. Michała Archanioła, a obok jest mały cmentarz.
W środku nawa składa się z szerokiego środkowego przęsła i dwóch węższych, zaokrąglonych krańców. Nowością była tu artykulacja wnętrza: wiązki płaskich pilastrów, które jakby podtrzymują odcinki gzymsu i nasadę sklepienia, na podobieństwo baldachimu. W zachodnią część nawy wbudowano chór muzyczny z drewnianą balustradą, pod którą i nad którą osadzono po dwa kamienne portale, dopasowane do krzywizny ściany.
W 1776 roku na sklepieniu nawy namalowano scenę Wniebowstąpienia. W 1844 i w 1878 roku kościół odnawiano. Barokowe wyposażenie, częściowo z drugiej ćwierci XVIII wieku, tworzą ołtarz główny z Ukrzyżowaniem i figurami aniołów, dwa ołtarze boczne, ambona, balustrada przed ołtarzem, ławki z lat 1740–1750 i drzwi. Obudowa organów jest neogotycka, z drugiej połowy XIX wieku.
Pod ziemią kopalnia
W latach 60. XX wieku kościół był w bardzo złym stanie, także przez szkody górnicze w sąsiedztwie. Pękały łuki nad oknami, groziło zawalenie sklepienia, tynki nasiąkły wilgocią. W 1968 roku przestano odprawiać tu nabożeństwa. Miejski zarząd budynków próbował nakłonić kopalnię węgla Nowa Ruda do remontu. Kopalnia zwlekała, bo od 1969 roku rozważała wydobycie łupku ogniotrwałego 1600 metrów od kościoła. Zamówiła za to ekspertyzę i program zabezpieczenia kościoła przed skutkami wydobycia.
W 1975 roku remont przeprowadziła parafia i w 1977 roku kościół otwarto. Już w 1980 roku trzeba go było znowu zamknąć. Popękały ściany, posadzki, łuki i sklepienie, odpadały tynki, groziła katastrofa budowlana. Konserwator zabytków nakazał parafii remont, a w 1982 roku szczeliny wypełniono cementem. Od 1983 roku pracował tu dział budowlany kopalni, ale zrobił tylko podstawowe prace, bo z wydobycia łupku zrezygnowano. Do 1985 roku wypełniono szczeliny w sklepieniu, pęknięcia wzmocniono dębowymi klinami, przemurowano spękane mury i położono nowe tynki.
W 1991 roku wnętrze pomalowano na nowo. Zniknęła wtedy XIX-wieczna dekoracja ścian i malowidła w większości pól sklepienia. Plafon z Wniebowstąpieniem w nawie jest jednak na miejscu. Kościół poświęcono ponownie. Dziś jest kościołem pomocniczym parafii św. Mikołaja.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie, oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, 2001
Bibliografia
- Bach A., Urkundliche Kirchen-Geschichte der Grafschaft Glatz, Breslau 1841
- Białowąs M., Kościół i parafia rzymskokatolicka w Nowej Rudzie, Nowa Ruda 1948
- Grzybowski W., Oddychając historią wieków, Nowa Ruda 1997
- Hoffmann J., Goldwiese. Eigenes aus der Geschichte der Pfarrei Neurode und deren ehemaliges Filialen, Neuroder Heimatblätter 1 (nr 10), 1925
- Hoffmann J., Neurode und seine Kirchen, Die Grafschaft Glatz 20/1925
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…