Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Z rynku Górnego Miasta widać tylko front: jasną ścianę z wysuniętą środkową częścią, owalnymi oknami i balustradą na szczycie. To, co stoi za nim, to cztery skrzydła z różnych stuleci, zbudowane wokół małego dziedzińca na wzgórzu, które od północy urywa się stromo nad Włodzicą. Zamek w Nowej Rudzie przez kilkaset lat był siedzibą właścicieli miasta.
Trzy rody panów Nowej Rudy
Noworudzkie dobra, najpierw lenne, potem dziedziczne, należały kolejno do trzech rodzin. W latach 1347–1352 miał je Hannus Wusthube, który pochodził z Miśni, a szlachectwo i ziemię dostał na Morawach. W 1352 roku dobra razem z miasteczkiem kupili Hensel von Donyn i jego bracia, z rodu osiadłego na pograniczu czesko-łużyckim. W 1375 roku Wenzel I von Donyn skupił całe lenno w swoich rękach, a od 1382 roku występował jako jedyny pan Nowej Rudy. Od około 1446 roku dobra miał Heinrich III von Donyn. Zmarł bezdzietnie i lenno wróciło do króla.
W 1472 roku król nadał je Georgowi von Stillfried und Rattonitz z pobliskiego Tłumaczowa. Warunkiem był ślub z Anną, córką Heinricha III von Donyn. Georg I był husytą, ale też rycerzem wiernym królowi Jerzemu z Podiebradów. Razem z synami króla Jerzego, książętami ziębickimi, przeszedł na katolicyzm i został w ich służbie. Stillfriedowie dziedziczyli Nową Rudę z ojca na syna przez XVI wiek. Gdy dwaj ostatni bracia tej linii zmarli bezdzietnie, jeden z nich zapisał dobra stryjowi Heinrichowi starszemu ze Ścinawki Średniej. Cesarz się na to nie zgodził i przyłączył lenno do domeny królewskiej. Mimo to od 1595 roku panem Nowej Rudy był Heinrich starszy, który potem podzielił dobra między synów.
W połowie XVI wieku Stillfriedowie przyjęli protestantyzm. W 1618 roku stanęli po stronie czeskiego powstania i poparli Fryderyka Palatyna, zwanego Królem Zimowym. Po klęsce powstania część rodu trafiła do więzienia, a Bernhard I w 1624 roku wrócił do katolicyzmu. Ród zachował większość majątku i trzymał Nową Rudę jeszcze niemal dwieście lat.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla
Zamek w czterech odsłonach
Pierwszy zamek stał tu w XIV wieku. W latach 1427–1429 husyci kilka razy najeżdżali miasto, a zamek spłonął. Po 1428 roku odbudowano go, prawdopodobnie już z kamienia. Między około 1450 a 1536 rokiem wzniesiono wieżę.
W 1536 roku zamek przebudowano. Od strony rynku stanął wtedy ciąg budynków mieszkalnych i gospodarczych, który zamknął duży, nieregularny dziedziniec. W 1563 roku dobudowano skrzydło północne, od strony Włodzicy, w stylu renesansu, z nadwieszonym oknem na kamiennych wspornikach. Stoi do dziś.
W 1663 roku zamek rozbudował północnowłoski budowniczy Andrea Carove. Zapewne to on postawił skrzydło zachodnie, w kształcie litery L, z płaskimi dachami, oparte od strony rzeki na platformie z wysokim murem. Na parterze urządzono wielką salę ogrodową, pokoje gościnne i osobną klatkę schodową. Na piętrze była Sala Antenatów z portretami przodków rodu i kominkiem, oświetlona zwykłymi oknami i okrągłymi okienkami. To skrzydło należy do najwcześniejszych budowli rezydencjonalnych wczesnego baroku na ziemi kłodzkiej. W latach 80. XVII wieku nakryto je dwoma dwuspadowymi dachami i włączono w nie resztki wieży, mocno obniżonej przed 1736 rokiem.
Ostatnia duża przebudowa przyszła w 1796 roku. Budynki od strony rynku rozebrano, a zamek zamieniono na czteroskrzydłowy pałac miejski z reprezentacyjnym frontem od strony miasta, małym wewnętrznym dziedzińcem, nową klatką schodową i salą na półtorej kondygnacji. Wzorowano się na rezydencjach austriackich i czeskich. Styl to późny barok, już usztywniony przez rodzący się klasycyzm. Front noworudzkiego pałacu nie ma odpowiednika w architekturze ziemi kłodzkiej.
Jak wygląda dziś
Pałac stoi na platformie na wzgórzu, trochę poniżej poziomu rynku. Od strony Włodzicy podpiera ją wysoki kamienny mur z masywnymi przyporami. Skrzydła mają dwie albo trzy kondygnacje i różne dachy, w tym łamany. Najbardziej jednolity jest front od strony rynku.
Środkowa część frontu jest wyższa od reszty i zwieńczona balustradą. Kryje salę reprezentacyjną, którą oświetlają okna o spłaszczonych łukach i okrągłe okienka. Parter tej części jest pokryty kamiennym boniowaniem, a wyżej ścianę dzielą wiązki płaskich pilastrów. Wejście prowadzi przez kamienny portal z kolumnami i gzymsem, z drzwiami w stylu wczesnego klasycyzmu. Okna mają obramienia z charakterystycznymi „uszami” w narożach.
Pozostałe elewacje różnią się od frontu. Skrzydło barokowe ma okna w obramieniach z trójkątnymi daszkami, a skrzydło renesansowe tylko gzyms pod dachem i wsporniki nadwieszonego okna. Przez sień w skrzydle frontowym wjeżdża się na dziedziniec. Z sieni wchodzi się na reprezentacyjną klatkę schodową, otwartą trzema arkadami na galerię na piętrze.
W środku zostały fragmenty dawnego wystroju: sztukaterie sufitów z lat 1702–1718 i z 1796 roku, dwa barokowe kominki z około 1700–1720 roku, drewniane barokowe futryny drzwi z ozdobnymi tarczami i kamienne portale.
Pałac bez panów
W 1810 roku Stillfriedowie sprzedali dobra z zamkiem hrabiemu Antonowi von Magnis z Bożkowa. Magnisowie mieszkali w swoim pałacu w Bożkowie, więc zamek w Nowej Rudzie przestał być rezydencją. Przeznaczono go na biura i mieszkania. W latach 1819–1868 w sali reprezentacyjnej odprawiała nabożeństwa gmina ewangelicka. Od lat 80. XIX wieku zamek mieścił zarząd kopalń Magnisów. W 1901 roku odnowiono wnętrza i podzielono je na mniejsze pomieszczenia.
Po 1945 roku do 1946 roku zamek był siedzibą dyrekcji kopalni Nowa Ruda. W latach 1954–1975 mieściły się tu władze powiatu noworudzkiego, a potem zakład opieki zdrowotnej. Kolejni użytkownicy remontowali wnętrza bez dokumentacji, dzielili sale i wymieniali podłogi, drzwi i okna. W 1980 roku elewacje dostały nowe tynki, przy czym zniszczono tynkowe obramienia okien. Od 2004 roku zamek jest własnością prywatną.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Zamek w Nowej Rudzie, oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, 2001
Bibliografia
- Braumühl C. v., Das Schloß Neurode im Wandel der Zeiten, Glatzer Heimatblätter 17/1931
- Kögler J., Dokumentierte Geschichte und Beschreibung der Mediatstadt Neurode [1807], [w:] Kögler J., Die Chroniken der Grafschaft Glatz, Bd. I, Modautal 1992
- Linke U., Die Erbherren von Neurode bis zum Jahre 1813, Glatzer Heimatblätter 17/1931
- Rybka-Ceglecka I. z zespołem, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Nowa Ruda, ROSiŚK, Wrocław 2001
- Sakwenda J., Nowa Ruda, Wambierzyce, Radków, Wrocław 1986
- Volkmer, Hohaus, Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz, Bd. I, II, V, Habelschwerdt 1883–1889
- Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937
- Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…