Ulica Cmentarna biegnie w dolinie Włodzicy, pod skalnym zboczem. Na odcinku krótszym niż kilometr stoją przy niej pierwszy kościół parafialny Nowej Rudy, drugi kościół parafialny i barokowa kaplica sukienników. Trzeci kościół parafialny stoi już wyżej, w Górnym Mieście, czyli w nowym centrum z rynkiem i zamkiem na wzgórzu. Miasto przez wieki przesuwało się z doliny na wzgórze, a potem rozlało się dalej, na kopalnie w Drogosławiu i Słupcu.
Nowa Ruda była miastem prywatnym. Należała najpierw do rodu von Donyn, a od 1472 roku do Stillfriedów, i przez kilkaset lat spierała się z nimi o własne prawa. Bogaciła się na suknie: sukiennicy mieli statut cechowy od 1416 roku, a w 1808 roku w mieście pracowało 450 mistrzów. Potem przyszedł węgiel, który kopano tu do 8 lutego 2000 roku. W maju 1945 roku Armia Czerwona zajęła miasto bez walki, więc stara zabudowa przetrwała. Niemców wysiedlono, a na ich miejsce przyjechali Polacy z centralnej Polski, z Kresów i górnicy, którzy wrócili z Francji. Dzieje miasta do 1937 roku spisał w kronice na jego 600-lecie Joseph Wittig, teolog urodzony w Słupcu. W Nowej Rudzie urodził się też w 1852 roku Franz Eckert, autor muzyki hymnu Japonii.
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Pierwszy kościół parafialny Nowej Rudy, pod wezwaniem św. Krzyża, wymieniono w 1363 roku. Według legendy krzyż, który tu czczono, przypłynął do miasta z powodzią. Kościół spłonął w czasie wojen husyckich, a gdy zbudowano nowy kościół parafialny, przez dziesięciolecia stał opuszczony. Obecny kościół Świętego Krzyża, wciśnięty między skałę Boguszy a rzekę, zbudowano w 1726 roku. Razem z kościołem w Roztokach otworzył na ziemi kłodzkiej epokę dojrzałego baroku. W XX wieku niemal zniszczyły go szkody górnicze: w 1968 roku i znowu w 1980 roku trzeba go było zamknąć.
Kościół Wniebowzięcia NMP
Kilkaset metrów dalej, przy tej samej ulicy, w latach 1500–1502 stanął drugi kościół parafialny, wtedy pod wezwaniem św. Mikołaja. Kiedy Stillfriedowie przeszli na protestantyzm, odebrali mu wezwanie i status parafii i przenieśli je na nową świątynię na Górnym Mieście. Katolicy zostali przy starym kościele, który dostał wezwanie Wniebowzięcia NMP. Przy kościele Wniebowzięcia działało przez niemal dwa stulecia bractwo Nawiedzenia NMP, a po 1945 roku modliła się tu niemiecka mniejszość. Z gotyckiej budowli zostały ostrołukowe portale.
Zamek Stillfriedów
Nad doliną, na wzgórzu, które urywa się stromo nad Włodzicą, stoi siedziba panów miasta. W 1352 roku dobra kupili Donynowie, a w 1472 roku król nadał je Georgowi von Stillfried, pod warunkiem ślubu z córką ostatniego z Donynów. Zamek Stillfriedów rozbudowywano przez cztery stulecia. W 1663 roku pracował przy nim północnowłoski budowniczy Andrea Carove, a w 1796 roku zamek przebudowano na pałac z późnobarokowym frontem od strony rynku, który nie ma odpowiednika na ziemi kłodzkiej. W 1810 roku Stillfriedowie sprzedali dobra hrabiom von Magnis, a zamek zamienił się w biura.
Ratusz
Obok zamku założono w XV wieku rynek Górnego Miasta i postawiono na nim drewniany ratusz. Mieszczanie latami walczyli z właścicielami dóbr o niezależność. Burmistrz Anton Hausler przygotował nowe prawa miejskie, a w 1822 roku miasto zawarło z właścicielami ugodę. Obecny ratusz w Nowej Rudzie przebudowali w latach 1892–1894 architekci Berger i Seiffert, którzy zostawili w szczytach swoje inicjały. Kamienne detale elewacji wykuto z czerwonego miejscowego piaskowca. W oknach sali rady w latach 20. i 30. XX wieku wstawiono szyby, w których wyszlifowano sceny z dziejów miasta i z pracy jego mieszkańców.
Kościół św. Mikołaja
To trzeci kościół parafialny miasta. Zbudowali go ewangelicy przed 1567 rokiem przy ulicy Kościelnej i to na niego przeniesiono wezwanie św. Mikołaja. W 1624 roku przejęli go katolicy. 23 maja 1884 roku spłonął w pożarze, który strawił dużą część śródmieścia. W jego miejscu Joseph Ebers, architekt diecezji wrocławskiej, postawił w latach 1886–1890 ceglany kościół św. Mikołaja, największy neogotycki kościół ziemi kłodzkiej, z kryptą Stillfriedów pod wieżą.
Przy tej samej ulicy stoi klasztor sióstr salezjanek . Długi barokowy dom powstał w 1690 roku z połączenia kilku domów. W 1898 roku kupiono go na sierociniec i dom starców i nazwano Stillfriedstift, na pamiątkę szpitala, który Stillfriedowie ufundowali w XVI wieku. Siostry prowadzą tu przedszkole.
Dwór Górny
Pod koniec XVI wieku Heinrich starszy von Stillfried postawił dwory dla swoich pięciu synów. Jeden z nich stanął przy wylocie ulicy Kościelnej, w 1598 roku, dla syna Bernharda. Ten Bernhard jako luteranin wystąpił przeciw cesarzowi, w 1625 roku trafił do więzienia i stracił część dóbr. W tylnej ścianie Dworu Górnego został renesansowy portal z herbami, delfinami i maszkaronami, jeden z czterech takich portali na ziemi kłodzkiej. Dziś w dworze działa hotel z restauracją.
Dwór Stillfriedów w Drogosławiu
Inny z dworów dla synów Heinricha stanął około 1600 roku w Drogosławiu, wsi na północ od miasta. Miejscowi nazywali go Zameczkiem. Do lat 60. XVII wieku mieszkali w nim Stillfriedowie, potem kolejni właściciele, a po wojnie wojsko i państwowe gospodarstwo rolne. Dwór w Drogosławiu ma zwarty kształt i mury z łupanego czerwonego piaskowca, dziś schowane pod tynkiem, a źródła datują go różnie, od około 1600 roku do końca XVIII wieku.
Kościół Bożego Ciała
Gdy hrabstwo kłodzkie należało już do Prus, w Nowej Rudzie odrodziła się gmina ewangelicka. Jej wierni modlili się najpierw w Dworze Górnym, potem w sali zamku, a w latach 1866–1868 zbudowali własny kościół przy ulicy Kolejowej, z kamienia, w typie kościołów berlińskiej szkoły. Po wojnie stracił wiernych i w latach 60. mieścił sklep żelazny. Od 1997 roku kościół Bożego Ciała znów jest świątynią.
Kaplica loretańska
Sukiennicy zostawili w mieście nie tylko domy. Anton Klambt, sukiennik pochodzący z czeskiego Broumova, zbudował w latach 1765–1767 przy ulicy Cmentarnej kaplicę loretańską, a głównymi fundatorami byli noworudzcy sukiennicy. Na poświęcenie czekali rok, bo pruskie władze niechętnie patrzyły na katolickie przedsięwzięcia. Do kaplicy loretańskiej prowadzą kamienne schody z grupą Ukrzyżowania z 1773 roku.
Kamienice przy ulicy Piastów i Rynku
Dolna część miasta, nad Włodzicą, była ulicą rzemieślników. W XVIII wieku ulicę Piastów nazywano podcieniami szewców. W domu pod numerem 19, należącym do szewskiej rodziny Klambtów, Wenzel Wilhelm Klambt założył w 1843 roku wydawnictwo z drukarnią i gazetę „Hausfreund”. W domu pod numerem 5 lekarz Schönwiese umieścił na fasadzie płaskorzeźbę z chorymi idącymi po pomoc. Przy rynku kamienica z lat 1593–1603 jako jedna z nielicznych zachowała po pożarze z 1884 roku podcienia. Na portalach kamienic przy Piastów i Rynku można wypatrzyć daty 1786 i 1799 i rzeźbione twarze.
Góra Świętej Anny
Na południe od miasta, na szczycie Góry Świętej Anny, 647 metrów nad poziomem morza, stoi barokowa kaplica pielgrzymkowa, którą Bernhard II von Stillfried ufundował w 1644 roku. Obok zamieszkali pustelnicy, którzy jej pilnowali, a górnicy obrali św. Annę za patronkę. W 1911 roku obok stanęła wieża widokowa z czerwonego piaskowca. Po wojnie przez pół wieku nadawano z niej telewizję, a turystom udostępniono ją znowu w 2014 roku.
Kopalnie: szyby Lech, Anna i Jan
Węgiel kopano w okolicy Nowej Rudy co najmniej od XV wieku. Największą kopalnię, Ruben w Drogosławiu, założyli Stillfriedowie, a rozwinęli hrabiowie von Magnis. 10 maja 1941 roku wyrzut dwutlenku węgla zabił w niej 187 osób. Z kopalni Ruben, której pole górnicze po wojnie nazwano Piast, zostały maszynownia szybu Lech z 1890 roku i wieża szybu Anna z 1898 roku, w Słupcu maszynownia szybu Jan z 1913 roku i łaźnie górnicze. Kopalnie Nowej Rudy można też zobaczyć od środka: w sztolni Lech działa podziemna trasa z górniczą kolejką.
Kościół św. Barbary w Drogosławiu
Drogosław dzięki kopalniom i tkalni urósł do niemal pięciu tysięcy mieszkańców. Własny kościół dostał dopiero w latach 1910–1911. Architekt Ludwig Schneider zaprojektował kościół św. Barbary, patronki górników, z masywną fasadą wzorowaną na kościołach romańskich i wnętrzem pokrytym malowidłami z 1911 roku. W maju 1941 roku na boisku w Drogosławiu pochowano ofiary katastrofy w kopalni Ruben.
Kościół św. Katarzyny w Słupcu
Słupiec, jedną z najstarszych wsi ziemi kłodzkiej, w 1708 roku kupili włoscy Pilati i rozwinęli tu górnictwo i tkactwo. W 1967 roku wieś dostała prawa miejskie, a w 1973 roku stała się dzielnicą Nowej Rudy. Neogotycki kościół św. Katarzyny z lat 1885–1887 zbudowano z czerwonego piaskowca dla rosnącej górniczej wsi. W jego ścianę wmurowano romański kamień z wilczym łbem, który trzyma w pysku ludzką głowę.
Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu
Na wzgórzu nad Słupcem mieszkańcy wsi zbudowali w 1680 roku kaplicę jako wotum za ocalenie przed zarazą. Jej wnętrze zdobią sztukaterie włoskiego pochodzenia. Po 1945 roku kościół opuszczono, a w latach 80. stał bez dachu. W latach 1994–2000 kościół na Kościelcu odbudowano. Od 2002 roku jest Sanktuarium Ziemi Noworudzkiej.
Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej
15 października 1879 roku do Nowej Rudy dojechała kolej z Kłodzka, a rok później otwarto całą linię do Wałbrzycha. Na odcinku przez Góry Sowie trzeba było przerzucić nad dolinami osiem dużych mostów. Czarny Most nad Woliborką, 36 metrów nad potokiem, uchodził pod koniec XIX wieku za najwyższy most kolejowy w Niemczech. 8 maja 1945 roku Niemcy wysadzili wiadukt w Zatorzu. Pociągi przejechały tamtędy znowu 8 czerwca 1946 roku, po drewnianym moście, który od skrzypienia nazwano mostem na zapałkach.
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…