Herb: Nowa Ruda
PRZEWODNIK PO MIEŚCIENowa Ruda

Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Co zobaczyć w Nowej Rudzie: zamek Stillfriedów, ratusz z czerwonego piaskowca, barokowy kościół Krzyża, Czarny Most i szyby dawnych kopalń węgla.

Rynek z jasnym ratuszem z wieżyczką pośrodku, otoczony kolorowymi kamienicami, na pierwszym planie bruk i słupki, nad miastem chmury.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 3.0 pl

Ulica Cmentarna biegnie w dolinie Włodzicy, pod skalnym zboczem. Na odcinku krótszym niż kilometr stoją przy niej pierwszy kościół parafialny Nowej Rudy, drugi kościół parafialny i barokowa kaplica sukienników. Trzeci kościół parafialny stoi już wyżej, w Górnym Mieście, czyli w nowym centrum z rynkiem i zamkiem na wzgórzu. Miasto przez wieki przesuwało się z doliny na wzgórze, a potem rozlało się dalej, na kopalnie w Drogosławiu i Słupcu.

Nowa Ruda była miastem prywatnym. Należała najpierw do rodu von Donyn, a od 1472 roku do Stillfriedów, i przez kilkaset lat spierała się z nimi o własne prawa. Bogaciła się na suknie: sukiennicy mieli statut cechowy od 1416 roku, a w 1808 roku w mieście pracowało 450 mistrzów. Potem przyszedł węgiel, który kopano tu do 8 lutego 2000 roku. W maju 1945 roku Armia Czerwona zajęła miasto bez walki, więc stara zabudowa przetrwała. Niemców wysiedlono, a na ich miejsce przyjechali Polacy z centralnej Polski, z Kresów i górnicy, którzy wrócili z Francji. Dzieje miasta do 1937 roku spisał w kronice na jego 600-lecie Joseph Wittig, teolog urodzony w Słupcu. W Nowej Rudzie urodził się też w 1852 roku Franz Eckert, autor muzyki hymnu Japonii.

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Niewielki jasny kościół z wieżą w fasadzie zwieńczoną cebulastym hełmem, stojący u stóp zalesionego, stromego zbocza. Osobny wpisKościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Pierwszy kościół parafialny Nowej Rudy, pod wezwaniem św. Krzyża, wymieniono w 1363 roku. Według legendy krzyż, który tu czczono, przypłynął do miasta z powodzią. Kościół spłonął w czasie wojen husyckich, a gdy zbudowano nowy kościół parafialny, przez dziesięciolecia stał opuszczony. Obecny kościół Świętego Krzyża, wciśnięty między skałę Boguszy a rzekę, zbudowano w 1726 roku. Razem z kościołem w Roztokach otworzył na ziemi kłodzkiej epokę dojrzałego baroku. W XX wieku niemal zniszczyły go szkody górnicze: w 1968 roku i znowu w 1980 roku trzeba go było zamknąć.

Kościół Wniebowzięcia NMP

Niewielki kościół z wysokim czterospadowym dachem i wieżyczką z cebulastym hełmem, przy nim wieża ze schodami, obok ulica i zieleń. Osobny wpisKościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Kilkaset metrów dalej, przy tej samej ulicy, w latach 1500–1502 stanął drugi kościół parafialny, wtedy pod wezwaniem św. Mikołaja. Kiedy Stillfriedowie przeszli na protestantyzm, odebrali mu wezwanie i status parafii i przenieśli je na nową świątynię na Górnym Mieście. Katolicy zostali przy starym kościele, który dostał wezwanie Wniebowzięcia NMP. Przy kościele Wniebowzięcia działało przez niemal dwa stulecia bractwo Nawiedzenia NMP, a po 1945 roku modliła się tu niemiecka mniejszość. Z gotyckiej budowli zostały ostrołukowe portale.

Zamek Stillfriedów

Jasny pałac z wysuniętą środkową częścią zwieńczoną balustradą i okrągłymi oknami, z bocznymi skrzydłami pod szarymi dachami, przed nim parking. Osobny wpisZamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Nad doliną, na wzgórzu, które urywa się stromo nad Włodzicą, stoi siedziba panów miasta. W 1352 roku dobra kupili Donynowie, a w 1472 roku król nadał je Georgowi von Stillfried, pod warunkiem ślubu z córką ostatniego z Donynów. Zamek Stillfriedów rozbudowywano przez cztery stulecia. W 1663 roku pracował przy nim północnowłoski budowniczy Andrea Carove, a w 1796 roku zamek przebudowano na pałac z późnobarokowym frontem od strony rynku, który nie ma odpowiednika na ziemi kłodzkiej. W 1810 roku Stillfriedowie sprzedali dobra hrabiom von Magnis, a zamek zamienił się w biura.

Ratusz

Jasnożółty ratusz z czerwonymi obramieniami okien i wieżyczką z zegarem, stojący na środku rynku otoczonego kamienicami, w tle zalesione wzgórza. Osobny wpisRatusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Obok zamku założono w XV wieku rynek Górnego Miasta i postawiono na nim drewniany ratusz. Mieszczanie latami walczyli z właścicielami dóbr o niezależność. Burmistrz Anton Hausler przygotował nowe prawa miejskie, a w 1822 roku miasto zawarło z właścicielami ugodę. Obecny ratusz w Nowej Rudzie przebudowali w latach 1892–1894 architekci Berger i Seiffert, którzy zostawili w szczytach swoje inicjały. Kamienne detale elewacji wykuto z czerwonego miejscowego piaskowca. W oknach sali rady w latach 20. i 30. XX wieku wstawiono szyby, w których wyszlifowano sceny z dziejów miasta i z pracy jego mieszkańców.

Kościół św. Mikołaja

Widok z góry na ceglany kościół z wysoką zieloną iglicą wieży i kilkoma mniejszymi wieżyczkami, otoczony dachami miasta, w tle zalesione wzgórza. Osobny wpisKościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

To trzeci kościół parafialny miasta. Zbudowali go ewangelicy przed 1567 rokiem przy ulicy Kościelnej i to na niego przeniesiono wezwanie św. Mikołaja. W 1624 roku przejęli go katolicy. 23 maja 1884 roku spłonął w pożarze, który strawił dużą część śródmieścia. W jego miejscu Joseph Ebers, architekt diecezji wrocławskiej, postawił w latach 1886–1890 ceglany kościół św. Mikołaja, największy neogotycki kościół ziemi kłodzkiej, z kryptą Stillfriedów pod wieżą.

Przy tej samej ulicy stoi klasztor sióstr salezjanek . Długi barokowy dom powstał w 1690 roku z połączenia kilku domów. W 1898 roku kupiono go na sierociniec i dom starców i nazwano Stillfriedstift, na pamiątkę szpitala, który Stillfriedowie ufundowali w XVI wieku. Siostry prowadzą tu przedszkole.

Dwór Górny

Piętrowy dwór z czerwonawymi ścianami i jasną wieżą z ośmiobocznym hełmem, przed nim ogródek z parasolami i zaparkowane samochody. Osobny wpisDwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda
Fot. Jar.ciurus, CC BY-SA 3.0 pl

Pod koniec XVI wieku Heinrich starszy von Stillfried postawił dwory dla swoich pięciu synów. Jeden z nich stanął przy wylocie ulicy Kościelnej, w 1598 roku, dla syna Bernharda. Ten Bernhard jako luteranin wystąpił przeciw cesarzowi, w 1625 roku trafił do więzienia i stracił część dóbr. W tylnej ścianie Dworu Górnego został renesansowy portal z herbami, delfinami i maszkaronami, jeden z czterech takich portali na ziemi kłodzkiej. Dziś w dworze działa hotel z restauracją.

Dwór Stillfriedów w Drogosławiu

Piętrowy dwór pod szarym czterospadowym dachem, z drewnianym gankiem i schodami przy wejściu, stojący wśród drzew na tle zalesionego stoku. Osobny wpisDwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Inny z dworów dla synów Heinricha stanął około 1600 roku w Drogosławiu, wsi na północ od miasta. Miejscowi nazywali go Zameczkiem. Do lat 60. XVII wieku mieszkali w nim Stillfriedowie, potem kolejni właściciele, a po wojnie wojsko i państwowe gospodarstwo rolne. Dwór w Drogosławiu ma zwarty kształt i mury z łupanego czerwonego piaskowca, dziś schowane pod tynkiem, a źródła datują go różnie, od około 1600 roku do końca XVIII wieku.

Kościół Bożego Ciała

Widok z góry na kościół z czerwonego piaskowca z wysoką, smukłą wieżą od frontu i spiczastym hełmem, wciśnięty między domy przy ulicy, w tle zalesione wzgórza. Osobny wpisKościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Gdy hrabstwo kłodzkie należało już do Prus, w Nowej Rudzie odrodziła się gmina ewangelicka. Jej wierni modlili się najpierw w Dworze Górnym, potem w sali zamku, a w latach 1866–1868 zbudowali własny kościół przy ulicy Kolejowej, z kamienia, w typie kościołów berlińskiej szkoły. Po wojnie stracił wiernych i w latach 60. mieścił sklep żelazny. Od 1997 roku kościół Bożego Ciała znów jest świątynią.

Kaplica loretańska

Szerokie kamienne schody z czerwonego piaskowca prowadzące od ulicy do niewielkiej białej kaplicy z wieżyczką na dachu, przed nią krzyż, wokół jesienne drzewa. Osobny wpisKaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Sukiennicy zostawili w mieście nie tylko domy. Anton Klambt, sukiennik pochodzący z czeskiego Broumova, zbudował w latach 1765–1767 przy ulicy Cmentarnej kaplicę loretańską, a głównymi fundatorami byli noworudzcy sukiennicy. Na poświęcenie czekali rok, bo pruskie władze niechętnie patrzyły na katolickie przedsięwzięcia. Do kaplicy loretańskiej prowadzą kamienne schody z grupą Ukrzyżowania z 1773 roku.

Kamienice przy ulicy Piastów i Rynku

Różowa kamienica z dwiema łukowymi arkadami podcienia na parterze, stojąca w pierzei rynku między wyższymi kamienicami. Osobny wpisKamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Dolna część miasta, nad Włodzicą, była ulicą rzemieślników. W XVIII wieku ulicę Piastów nazywano podcieniami szewców. W domu pod numerem 19, należącym do szewskiej rodziny Klambtów, Wenzel Wilhelm Klambt założył w 1843 roku wydawnictwo z drukarnią i gazetę „Hausfreund”. W domu pod numerem 5 lekarz Schönwiese umieścił na fasadzie płaskorzeźbę z chorymi idącymi po pomoc. Przy rynku kamienica z lat 1593–1603 jako jedna z nielicznych zachowała po pożarze z 1884 roku podcienia. Na portalach kamienic przy Piastów i Rynku można wypatrzyć daty 1786 i 1799 i rzeźbione twarze.

Góra Świętej Anny

Smukła wieża z czerwonego piaskowca z otwartą galerią na kolumnach i spiczastym dachem, stojąca na trawiastym szczycie, u jej stóp niski mur i zadaszenie. Osobny wpisGóra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Na południe od miasta, na szczycie Góry Świętej Anny, 647 metrów nad poziomem morza, stoi barokowa kaplica pielgrzymkowa, którą Bernhard II von Stillfried ufundował w 1644 roku. Obok zamieszkali pustelnicy, którzy jej pilnowali, a górnicy obrali św. Annę za patronkę. W 1911 roku obok stanęła wieża widokowa z czerwonego piaskowca. Po wojnie przez pół wieku nadawano z niej telewizję, a turystom udostępniono ją znowu w 2014 roku.

Kopalnie: szyby Lech, Anna i Jan

Stalowa wieża wyciągowa nad szybem, obok ceglany budynek maszynowni z półkolistymi oknami i niższe hale, w tle zalesione wzgórze. Osobny wpisKopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Węgiel kopano w okolicy Nowej Rudy co najmniej od XV wieku. Największą kopalnię, Ruben w Drogosławiu, założyli Stillfriedowie, a rozwinęli hrabiowie von Magnis. 10 maja 1941 roku wyrzut dwutlenku węgla zabił w niej 187 osób. Z kopalni Ruben, której pole górnicze po wojnie nazwano Piast, zostały maszynownia szybu Lech z 1890 roku i wieża szybu Anna z 1898 roku, w Słupcu maszynownia szybu Jan z 1913 roku i łaźnie górnicze. Kopalnie Nowej Rudy można też zobaczyć od środka: w sztolni Lech działa podziemna trasa z górniczą kolejką.

Kościół św. Barbary w Drogosławiu

Jasny kościół z czerwonymi dachami na kilku poziomach i wieżyczką z ciemnym hełmem, otoczony zielenią, w tle wzgórza. Osobny wpisKościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Drogosław dzięki kopalniom i tkalni urósł do niemal pięciu tysięcy mieszkańców. Własny kościół dostał dopiero w latach 1910–1911. Architekt Ludwig Schneider zaprojektował kościół św. Barbary, patronki górników, z masywną fasadą wzorowaną na kościołach romańskich i wnętrzem pokrytym malowidłami z 1911 roku. W maju 1941 roku na boisku w Drogosławiu pochowano ofiary katastrofy w kopalni Ruben.

Kościół św. Katarzyny w Słupcu

Kościół z czerwonego piaskowca z wysoką wieżą zakończoną ostrą iglicą i zegarem, stojący wśród domów, w tle zielone wzgórza. Osobny wpisKościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Słupiec, jedną z najstarszych wsi ziemi kłodzkiej, w 1708 roku kupili włoscy Pilati i rozwinęli tu górnictwo i tkactwo. W 1967 roku wieś dostała prawa miejskie, a w 1973 roku stała się dzielnicą Nowej Rudy. Neogotycki kościół św. Katarzyny z lat 1885–1887 zbudowano z czerwonego piaskowca dla rosnącej górniczej wsi. W jego ścianę wmurowano romański kamień z wilczym łbem, który trzyma w pysku ludzką głowę.

Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu

Biały kościół z czerwonym dachem nawy i szarą kopułą z latarnią nad częścią ołtarzową, przed nim plac i drzewa. Osobny wpisKościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Na wzgórzu nad Słupcem mieszkańcy wsi zbudowali w 1680 roku kaplicę jako wotum za ocalenie przed zarazą. Jej wnętrze zdobią sztukaterie włoskiego pochodzenia. Po 1945 roku kościół opuszczono, a w latach 80. stał bez dachu. W latach 1994–2000 kościół na Kościelcu odbudowano. Od 2002 roku jest Sanktuarium Ziemi Noworudzkiej.

Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej

Wysoki stalowy most kratownicowy na kamiennych filarach, przerzucony nad zieloną doliną, pod nim wąska droga. Osobny wpisCzarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie
Fot. Jar.ciurus, CC BY-SA 4.0

15 października 1879 roku do Nowej Rudy dojechała kolej z Kłodzka, a rok później otwarto całą linię do Wałbrzycha. Na odcinku przez Góry Sowie trzeba było przerzucić nad dolinami osiem dużych mostów. Czarny Most nad Woliborką, 36 metrów nad potokiem, uchodził pod koniec XIX wieku za najwyższy most kolejowy w Niemczech. 8 maja 1945 roku Niemcy wysadzili wiadukt w Zatorzu. Pociągi przejechały tamtędy znowu 8 czerwca 1946 roku, po drewnianym moście, który od skrzypienia nazwano mostem na zapałkach.

Udostępnij Facebook

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: wszystkie miejsca

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗