Kościół Łaski w Jeleniej Górze

Świątynia stoi na wschód od starego miasta, pośrodku wielkiego, pięciobocznego cmentarza, dziś zamienionego w park. Z daleka widać ośmioboczną kopułę na skrzyżowaniu naw i cztery mniejsze wieżyczki między ramionami. To największy z sześciu śląskich Kościołów Łaski i jedna z najokazalszych barokowych budowli w tej części Dolnego Śląska.

Dlaczego w ogóle powstał

Przez cały XVII wiek luteranie na katolickim Śląsku tracili świątynie. Odzyskali prawo do budowy dopiero po ugodzie altransztadzkiej z 1707 roku, kiedy protestancki król Szwecji wymógł na cesarzu zgodę na sześć nowych kościołów. Nazwano je Kościołami Łaski, bo powstały z cesarskiego przyzwolenia, a nie z prawa. Stanęły w Żaganiu, Kożuchowie, Jeleniej Górze, Kamiennej Górze, Miliczu i Cieszynie. Jeleniogórski był z nich największy.

Zaprojektował go Martin Frantz, architekt urodzony w 1679 roku w Rewlu, czyli dzisiejszym Tallinie, w rodzinie niemieckojęzycznych Szwedów. Znał monumentalne budownictwo protestanckie północnej Europy i sięgnął po sprawdzony wzór: kościół św. Katarzyny w Sztokholmie, wzniesiony w drugiej połowie XVII wieku przez francuskiego architekta Jeana de la Vallée. Frantz zaprojektował na Śląsku dwie takie świątynie, jeleniogórską i tę w Kamiennej Górze, a po sobie zostawił kilkadziesiąt barokowych realizacji na Dolnym Śląsku. Zmarł w Legnicy w 1742 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieJelenia Góra: płótno, wiara i cieplickie źródła

Budowa i wnętrze

Prace ruszyły szybko. W 1709 roku na działce postawiono najpierw tymczasowy, drewniany kościół, a 4 lipca tego samego roku położono kamień węgielny pod murowaną świątynię. Budowa ciągnęła się do 1718 roku.

Kościół wzniesiono na planie krzyża, którego wschodnie ramię jest dłuższe i mieści ołtarz. W narożach między ramionami wmurowano kwadratowe dobudówki z klatkami schodowymi, a całość przykryto ośmioboczną kopułą z ażurową wieżyczką na szczycie. Ściany są powściągliwe, podzielone płaskimi, pionowymi pasami, z wysokimi oknami biegnącymi niemal przez całą ich wysokość.

Największe wrażenie robi wnętrze. Wzdłuż ścian biegną dwie kondygnacje drewnianych galerii, tak zwanych empor, wsparte na dwudziestu sześciu kolumnach, a nad nimi jeszcze trzecia, płytsza. Taki układ mieścił tłum wiernych, bo protestancka świątynia budowana jest wokół kazania, a nie wokół ołtarza. Sklepienie i ściany pokrywają malowidła z lat 1734–1751, dzieło Felixa Antona Schefflera i Johanna Franza Hoffmana. Ołtarz główny, z lat 1727–1729, połączono z organami. Wykonał go jeleniogórski rzeźbiarz w drewnie David Hielscher, a rzeźby przypisuje się Johannowi Georgowi Urbansky’emu. Z tego samego okresu pochodzą kamienna ambona i marmurowa chrzcielnica, obie z 1717 roku.

W 1806 roku pożar strawił kopułę i zwieńczenia wież. Odbudowano je do 1810 roku, z pewnymi uproszczeniami i klasycystycznym detalem. Późniejsze remonty prowadzono w XX wieku, między innymi wymieniając pokrycie dachu na blachę miedzianą. Po 1945 roku, gdy wysiedlono niemieckich mieszkańców, świątynię przejęli katolicy. Dziś jest kościołem garnizonowym pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego przy ulicy 1 Maja .

Cmentarz kupców

Kościół otacza dawny cmentarz, na którym chowano zamożnych jeleniogórzan. Wzdłuż muru ustawiono dziewiętnaście kaplic grobowych z lat 1716–1770, o rozbudowanej formie i bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, a między nimi rozmieszczono liczne nagrobki. To pochówki miejscowych patrycjuszy, tych samych rodzin, które dorobiły się na handlu płótnem i woalami. Teren cmentarza pełni dziś funkcję publicznego parku.

Przy świątyni stanął też zespół budynków dla obsługi parafii. Dom pastorów połączono z gimnazjum, a przy dzisiejszej ulicy 1 Maja postawiono dom kantorów , w którym mieszkali kantorzy, organista, dzwonnik i trzej stróże kościelni. Budynek zaprojektował ten sam Martin Frantz, w latach 1709–1712. Później podawano także datę 1737, ale nie da się jej utrzymać, bo Frantz już wtedy w mieście nie pracował.