Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Na środku placu Seniora, na obszernym skwerze w najwyższym punkcie miasta, stoi ceglana wieża ciśnień . Ma około 27 metrów wysokości. Wygląda jak gruba, okrągła kolumna z nieco szerszą głowicą na szczycie i dachem w kształcie stożka. W głowicy jest zbiornik na wodę, z którego woda spływa do miejskiej sieci pod własnym ciężarem.
Zanim w Jaworze popłynęła woda z kranu
Pierwszy wodociąg w Jaworze zbudowano w 1538 roku. Woda płynęła drewnianymi rurami z ujęcia przy dzisiejszej ulicy Myśliborskiej do studni na rynku. Jeszcze pod koniec XIX wieku mieszkańcy czerpali wodę z kopanych, prywatnych studni i z trzech cystern, do których woda spływała rurociągiem ze źródła. Działała też mała przepompownia z kołem wodnym. Podnosiła wodę ze studni na wysokość 6 metrów, skąd spływała do miasta.
W latach 1887–1888 inżynier Bernhard Salbach z Drezna zaprojektował na zlecenie magistratu nowy, centralny wodociąg, który miał dawać 1000 metrów sześciennych wody na dobę. Budową kierował inżynier F. Fischer. Nowe wodociągi uruchomiono 30 kwietnia 1888 roku.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich
Pompy parowe i 126 hydrantów
Wodę czerpano z dwóch kopanych studni o średnicy 2 metrów i głębokości 6 metrów. W przepompowni stanęły dwa leżące silniki parowe, a w kotłowni dwa kotły. Wszystkie te urządzenia wyprodukował zakład Wilhelmshütte z Wałbrzycha. Pompy tłoczyły wodę żeliwnym rurociągiem o średnicy 20 centymetrów do wieży w centrum miasta. Zbiornik w wieży mieścił 450 metrów sześciennych wody i stał 18 metrów nad ziemią.
Sieć wodociągowa miasta miała ponad 13 kilometrów długości, 97 zasuw i 126 hydrantów na ulicach. Zbudowano też kanalizację dla 31 klozetów, 21 pisuarów i 33 wanien w okazalszych domach w centrum. W 1895 roku na sieci było 17 wodomierzy. Wodociąg dawał wtedy ponad 228 tysięcy metrów sześciennych wody rocznie, średnio 36 litrów na mieszkańca dziennie.
Kolumna, która udaje basztę
Wieża stoi na okrągłym kamiennym fundamencie. Jej trzon do wysokości 4,1 metra zbudowano z łamanego granitu, a wyżej z cegły. Ma 10,1 metra średnicy w środku, a ściany na dole 1,2 metra grubości. U podstawy trzon lekko się rozszerza. Głowica jest nieco szersza od trzonu, ma około 12 metrów średnicy w środku.
Do wejścia od zachodu prowadzą wysokie granitowe schody. Portal z piaskowca zamyka spłaszczony łuk, a w jego zworniku wykuto datę budowy: 1887. Drewniane drzwi mają bogato profilowane listwy i półokrągłe okno nad sobą. W trzonie są cztery okna zamknięte półkoliście, w głowicy osiem mniejszych. Pod głowicą biegnie fryz z małych ceglanych łuków opartych na kamiennych wspornikach. Okap dachu wspiera się na wydatnych metalowych wspornikach, dawniej drewnianych.
Okna przypominające otwory strzelnicze i surowa ceglana forma nawiązują do średniowiecznych budowli obronnych w stylu romańskim. Takie nawiązania do dawnych form były pod koniec XIX wieku częste w budowlach inżynierskich. W środku nie ma pięter. Stalowe schody biegną wzdłuż ścian aż do pomostu pod zbiornikiem, a dalej prowadzą drabiny.
Wieża starego typu
Jaworska wieża przypomina wieże, które Salbach budował w końcu XIX wieku między innymi dla Dzierżoniowa i Żagania. Pod koniec stulecia zaczęły je wypierać wieże o stożkowych trzonach, z mocno wysuniętymi głowicami i zbiornikami nowego typu. Wśród kilkuset wież ciśnień nad Odrą jaworska należy więc do rzadkich: powtarza model, który już wtedy wychodził z użycia. Bardzo podobną wieżę z 1884 roku ma Dzierżoniów.
Do 1984 roku w wieży był nitowany stalowy zbiornik na 450 metrów sześciennych wody. W latach 1983–1984 zastąpiono go spawanym, o podobnej średnicy, ale wyższym, na 650 metrów sześciennych. Głowicę podwyższono wtedy o około 2,2 metra, co widać po innej fakturze cegły pod dachem. Drewniany dach zastąpiono podobnym, na stalowej konstrukcji. W 1998 roku wieża nadal była zbiornikiem miejskiego wodociągu.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Wieża ciśnień w Jaworze, oprac. Stanisław Januszewski, 1998
Bibliografia
- S. Januszewski, Wassertürme an den Bahnstrecken des Oderlandes. Eine Erbschaft der Zivilisation, XIX International Congress of ICOHTEC, Wien 1991
- S. Januszewski, Wodociągowe wieże ciśnień woj. poznańskiego, Sprawozdania BSIDZT, Wrocław 1992
- Zabytki techniki wodociągowej woj. legnickiego, Raporty Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1987
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…