Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

Rozległy, różowo tynkowany gmach zamku w Jaworze z wieżą nad dachem, przed nim ulica, trawnik i drzewa.
Fot. Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0

Zamek stoi na południowo-zachodnim skraju starego miasta, nad Nysą Szaloną. Ma kształt nieregularnego trójkąta z dziedzińcem pośrodku, a nad dachami wznosi się wieża zegarowa. Przez kilkaset lat rządzili stąd książęta i starostowie, a potem przez ponad sto lat było tu więzienie.

Stolica piastowskiego księstwa

Księstwo jaworskie powstało około 1274 roku. Wydzielił je Bolesław Rogatka dla swojego syna Henryka V Brzuchatego. Po śmierci Rogatki w 1278 roku Henryk przekazał je Bolkowi I. W 1290 roku Bolko dostał za pomoc w walce o księstwo wrocławskie między innymi Świdnicę i odtąd tytułował się księciem świdnicko-jaworskim. Po śmierci Bolka I jego synowie podzielili ziemie i w latach 1312–1346 Jawor znów był stolicą osobnego księstwa.

Po śmierci księcia Bolka II Małego w 1368 roku księstwo dostała dożywotnio jego wdowa Agnieszka. Kiedy zmarła w 1392 roku, ziemie świdnicko-jaworskie przeszły do Korony Czeskiej. Było to najdłużej niezależne z księstw śląskich. Zamek pozostał główną siedzibą tych ziem. Mieszkali w nim starostowie czeskich królów, działał tu ich urząd i zbierały się stany księstwa, czyli zgromadzenia szlachty i miast. Do Jawora przyjechał w 1490 roku król Władysław Jagiellończyk, a około dwieście lat później Marysieńka Sobieska.

Od drewnianej wieży do trzech skrzydeł

Na początku była mała wieża mieszkalna o wymiarach 6,3 na 7,6 metra, zbudowana z drewna na kamiennym fundamencie. Obok stał drewniany budynek gospodarczy. Całość otaczała fosa i wał z ziemi i drewna. Miejsce po tej wieży odnaleziono na dziedzińcu, w pobliżu stojącego tam dziś pomnika więźniarek. Jeszcze w XIII wieku postawiono większą wieżę, w całości murowaną, o wymiarach 10 na 11 metrów. Jej mury miały 110 centymetrów grubości. Potem warownię otoczono murem połączonym z obwarowaniami miasta.

Na początku XIV wieku na zamek składały się budynek główny od zachodu i gospodarczy od południa. Skrzydło zachodnie, nazywane Wysokim Domem, miało 29 na 9 metrów i jedno piętro. Na parterze były dwie wielkie sale ze sklepieniami w kształcie półwalca. Zewnętrzne ściany miały aż 2,5 metra grubości i otwory do strzelania, bo były zarazem murem obronnym. Skrzydło południowe miało sześć pomieszczeń, każde z osobnym wyjściem na dziedziniec. Stała przy nim studnia, dlatego przypuszcza się, że był to budynek gospodarczy. Resztę zabudowy wzniesiono z drewna.

Brama wjazdowa od XIII wieku jest w tym samym miejscu, od wschodu. Przed 1850 rokiem, gdy w zamku działało już więzienie, przed wschodnim skrzydłem dobudowano parterowy dom dla straży więziennej z nową bramą w stylu gotyckim. Ozdabiają ją wieżyczki, orły i głowa lwa, które przetrwały do dziś.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Przeciw armatom

W XVI wieku zamek przystosowano do obrony przed bronią palną. Na przedłużeniu skrzydła południowego postawiono basteję, czyli niską, masywną budowlę dla dział, długą na 13 metrów. Miała dwie kondygnacje nad ziemią, z których strzelano na przedpole zamku. Dziś jest dużo wyższa, otwory strzelnicze zamurowano, a od wschodu przylega do niej piętrowy budynek. Później między skrzydłem zachodnim i południowym stanęła wysoka na 25 metrów wieża. Pod koniec XVII wieku zawieszono na niej zegar i odtąd nazywano ją zegarową.

W drugiej połowie XVI wieku zamek miał już plan zbliżony do dzisiejszego: nieregularny trójkąt z dziedzińcem i ośmioboczną wieżą. Sto lat później, w czasie przebudowy barokowej, zamek dostał ostateczny układ. Na dziedzińcu stoi też okrągła wieżyczka ze schodami, a od północnego zachodu czworoboczna przybudówka, w której mieściły się więzienne latryny. Obie dostawiono później i nigdy nie służyły do obrony. Do skrzydła południowego wchodzi się z dziedzińca przez portal z 1656 roku.

Nostitz i rękopis Kopernika

W 1648 roku, pod koniec wojny trzydziestoletniej, zamek spłonął razem z miastem. Odbudował go w latach 1663–1665 Otto von Nostitz, starosta księstw świdnickiego i jaworskiego, prawnik i miłośnik książek. Chciał zrobić z zamku nowoczesną rezydencję na wzór dworu cesarskiego w Wiedniu. Późniejsze przebudowy z XVIII i XIX wieku zatarły ten barokowy kształt.

Nostitz zgromadził na zamku bogatą bibliotekę. Trafił do niej rękopis dzieła Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”. Wcześniej należał do Jana Amosa Komeńskiego, który kupił go w 1614 roku w Heidelbergu. Jak dokładnie dotarł do Jawora, nie wiadomo, mógł przejść przez kilka rąk. 5 października 1667 roku, już po śmierci Nostitza, spisano go w katalogu zamkowej biblioteki. Potem rękopis przewieziono do pałacu Nostitzów w Pradze. Po 1945 roku ich biblioteka przeszła na własność państwa czechosłowackiego. 5 lipca 1956 roku rząd Czechosłowacji podarował rękopis Polsce. Od jesieni tego roku przechowuje go Biblioteka Jagiellońska w Krakowie.

Zamek więzienie

Gdy w połowie XVIII wieku Śląsk przeszedł do Prus, w zamku urządzono najpierw zakład dla chorych psychicznie, a potem więzienie. Jedne przekazy podają, że więzienie działało od 1746 roku, inne, że od 1821. Prusacy nadbudowywali skrzydła i dostawiali nowe budynki, dlatego zamek jest dziś wyższy i większy niż dawniej. W skrzydle południowym wyróżnia się budynek z wysokimi oknami. To kaplica z XIX wieku dla więźniów i strażników, wspólna dla katolików i protestantów. Prawdziwa kaplica zamkowa, wzmiankowana w XV wieku, stała w tym samym skrzydle, ale się nie zachowała.

W latach 1888–1945 trzymano tu tylko kobiety. W latach 1943–1945 Niemcy więzili w zamku uczestniczki ruchu oporu z Francji, Belgii i Norwegii. Pod koniec 1944 roku było ich około 1500, w bardzo złych warunkach. Na dziedzińcu stoi pomnik upamiętniający te kobiety. Po 1945 roku więzienie przejęły nowe władze i trafiali do niego więźniowie polityczni, wśród nich żołnierze Armii Krajowej. Upamiętnia ich osobny, skromny pomnik ofiar więzienia z lat 1945–1956.

Więzienie zamknięto w 1956 roku. Większość pomieszczeń zajęli potem lokatorzy mieszkań komunalnych, część instytucje i zakłady rzemieślnicze. W dawnych zamkowych ogrodach urządzono miejskie targowisko. Dziedziniec jest otwarty dla wszystkich. Od 2013 roku działa sala wystawowa z wejściem na wieżę zamkową, czynna w sezonie od maja do października.

Udostępnij Facebook
Źródła

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Otwórz pełną mapę ↗