Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Kościół św. Marcina stoi w północno-zachodnim narożniku dawnego miasta, na wzgórzu 203 metry nad poziomem morza. Od północy zamyka go zachowany kawałek miejskiego muru obronnego, od południa i wschodu ulice Szkolna i Kościelna z plebanią. To najstarszy kościół w Jaworze. Święty Marcin jest patronem miasta i to on, dzielący się płaszczem z żebrakiem, jest w herbie Jawora.
Najstarsza świątynia Jawora
Kościół wzmiankowano po raz pierwszy w 1242 roku. Obecną gotycką budowlę zaczęto wznosić na przełomie XIII i XIV wieku. Najstarsze są plebania i prezbiterium, część z ołtarzem głównym. Prezbiterium ma 21 metrów długości i 9 szerokości. Zachowały się w nim ozdoby wczesnego gotyku: zwornik w kształcie rozety na sklepieniu zakrystii i proste kamienne żeberka w oknie od północy.
W południowej ścianie prezbiterium jest gotycki portal z drugiej połowy XIV wieku. Nad drzwiami, w półkolu, wyrzeźbiono świętego Marcina na koniu, w stroju rycerza, który dzieli się płaszczem z żebrakiem. Główny portal, od zachodu, pochodzi z około 1330 roku. Po bokach stoją skośnie ustawione kamienne słupki z niszami na posągi i daszkami nad nimi, a w murze widać ślady trójkątnego szczytu zdobionego kamiennymi liśćmi i kwiatonem.
Kościół zbudowano z łamanego granitu, a do detali użyto ciosanego piaskowca. Z wysoką wieżą był częścią systemu obrony miasta. Teren dookoła otacza mur dawnego cmentarza z wieloma epitafiami, czyli tablicami nagrobnymi.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich
Trzy nawy jednej wysokości
Kościół jest halą: wszystkie trzy nawy mają tę samą wysokość, 13,7 metra. Każda ma osobny dwuspadowy dach, więc z boku widać trzy równoległe dachy. Budowla ma 53 metry długości i 24,1 metra szerokości. Nawa główna ma 10,4 metra szerokości, północna 6,5, a południowa 7,2.
Nawy nakrywają sklepienia z kamiennymi żebrami ułożonymi na krzyż. Żebra spływają na wsporniki przy ścianach, wyrzeźbione w postacie ludzi, zwierzęta i sceny z Biblii. W miejscach, gdzie żebra się krzyżują, siedzą zworniki z symbolami czterech ewangelistów. Sklepienia pokrywają malowidła z motywami roślin. Na początku lat 80. XX wieku spod tynków odsłaniał je konserwator Mieczysław Stec z Krakowa.
Okna są wysokie, podzielone kamiennymi słupkami na trzy części. Wypełniają je witraże z postaciami świętych, które w latach 1858–1870 wykonał wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera.
Wieża, która się zawaliła
Kościół miał mieć dwie wieże od zachodu, ale zbudowano tylko południową. W 1533 roku zawaliła się i odbudowano ją już tylko do wysokości szczytu kościoła. W latach 1534–1536 postawiono nową wieżę po północnej stronie. To ona stoi do dziś. Jest kwadratowa, na górze przechodzi w niski ośmiobok z galerią dookoła i kończy się ośmiospadowym, spiczastym dachem krytym miedzią. W 1573 roku od zachodu dobudowano małą wieżę na planie koła.
Przez ponad sto lat, do 1650 roku, kościół należał do ewangelików. W 1648 roku, w pożarze miasta pod koniec wojny trzydziestoletniej, spłonęło całe jego wyposażenie. W 1661 roku naprawiano dachy. Tę datę wybito na chorągiewce z wieży, którą dziś przechowuje się na strychu.
Kaplice, loża i chór czeladników
Po północnej stronie, przy pierwszym od wschodu odcinku nawy, jest gotycka kaplica Mariacka. Na zworniku jej sklepienia wyrzeźbiono tarczę z herbem księstwa legnicko-głogowskiego. W kaplicy wisi epitafium Hansa Sapiensa z Ukrzyżowaniem i datą 1362. Obok jest dużo niższa kaplica św. Krzyża nakryta kopułą z latarnią. Zamyka ją kuta krata z XVIII wieku, u góry splatana w plecionkę i fantazyjne ornamenty.
Przy ścianie południowej stoi kruchta, czyli przedsionek, z późnorenesansowym portalem. Drzwi w tym portalu pochodzą z XVIII wieku i zdobią je girlandy oraz muszlowate ornamenty. Nad kruchtą jest galeria nazywana chórem czeladników, otwarta do wnętrza wysokim, ostrym łukiem. Nad zakrystią od północy jest loża kolatorska, czyli miejsce dla fundatora kościoła i jego rodziny, otwarta arkadami na prezbiterium i nawę. Balustrady loży, chórów i balkoniku nad wejściem do kaplicy św. Krzyża są takie same: drewniane, barokowe, z tralkami o kwadratowym przekroju.
W nawie południowej wisi epitafium lekarza Baltazara Hartranfta z 1586 roku. W kościele jest też XIV-wieczna rzeźba świętego Marcina w stroju biskupa. Obraz z patronem w ołtarzu głównym namalował Feliks Anton Scheffler. W kościele stoi osiem ołtarzy, ambona i tabernakulum.
Organy i posadzka z epitafiami
Chór muzyczny z organami o 32 głosach oddano do użytku w 1732 roku. Wsparto go na dwóch szerokich, półkolistych arkadach z cegły, a wchodzi się na niego z zewnątrz, krętymi kamiennymi schodami w okrągłej wieżyczce przy zachodniej fasadzie. W latach 1878–1880 organy przebudował Heinrich Schlag ze Świdnicy. Po latach były bardzo zużyte i generalny remont wykonała firma Cynar.
Obecna posadzka z XIX wieku jest z płytek z wypalanej gliny: w prezbiterium ułożonych we wzór dywanu, w nawach w dwukolorową szachownicę. Pod nią leży starsza podłoga z cegły, w którą wmurowano epitafia. Kościół gruntownie odnowiono w latach 1865–1866, a na klatce schodowej został napis z datą 1872, która upamiętnia kolejną restaurację. Następna odbyła się w 1962 roku.
W 2003 roku przy kościele stanął pomnik Jana Pawła II ufundowany przez Anielę Turek.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Kościół św. Marcina w Jaworze, oprac. Jarosław Dobrowolski, 1982
Bibliografia
- Wiesława Wilczyńska-Koper, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Jawora, PKZ Wrocław 1980
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…