Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

Kamienny gotycki kościół św. Marcina w Jaworze z wysoką czworoboczną wieżą zakończoną spiczastym dachem i ostrymi szczytami naw.
Fot. Pnapora, CC BY-SA 3.0

Kościół św. Marcina stoi w północno-zachodnim narożniku dawnego miasta, na wzgórzu 203 metry nad poziomem morza. Od północy zamyka go zachowany kawałek miejskiego muru obronnego, od południa i wschodu ulice Szkolna i Kościelna z plebanią. To najstarszy kościół w Jaworze. Święty Marcin jest patronem miasta i to on, dzielący się płaszczem z żebrakiem, jest w herbie Jawora.

Najstarsza świątynia Jawora

Kościół wzmiankowano po raz pierwszy w 1242 roku. Obecną gotycką budowlę zaczęto wznosić na przełomie XIII i XIV wieku. Najstarsze są plebania i prezbiterium, część z ołtarzem głównym. Prezbiterium ma 21 metrów długości i 9 szerokości. Zachowały się w nim ozdoby wczesnego gotyku: zwornik w kształcie rozety na sklepieniu zakrystii i proste kamienne żeberka w oknie od północy.

W południowej ścianie prezbiterium jest gotycki portal z drugiej połowy XIV wieku. Nad drzwiami, w półkolu, wyrzeźbiono świętego Marcina na koniu, w stroju rycerza, który dzieli się płaszczem z żebrakiem. Główny portal, od zachodu, pochodzi z około 1330 roku. Po bokach stoją skośnie ustawione kamienne słupki z niszami na posągi i daszkami nad nimi, a w murze widać ślady trójkątnego szczytu zdobionego kamiennymi liśćmi i kwiatonem.

Kościół zbudowano z łamanego granitu, a do detali użyto ciosanego piaskowca. Z wysoką wieżą był częścią systemu obrony miasta. Teren dookoła otacza mur dawnego cmentarza z wieloma epitafiami, czyli tablicami nagrobnymi.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Trzy nawy jednej wysokości

Kościół jest halą: wszystkie trzy nawy mają tę samą wysokość, 13,7 metra. Każda ma osobny dwuspadowy dach, więc z boku widać trzy równoległe dachy. Budowla ma 53 metry długości i 24,1 metra szerokości. Nawa główna ma 10,4 metra szerokości, północna 6,5, a południowa 7,2.

Nawy nakrywają sklepienia z kamiennymi żebrami ułożonymi na krzyż. Żebra spływają na wsporniki przy ścianach, wyrzeźbione w postacie ludzi, zwierzęta i sceny z Biblii. W miejscach, gdzie żebra się krzyżują, siedzą zworniki z symbolami czterech ewangelistów. Sklepienia pokrywają malowidła z motywami roślin. Na początku lat 80. XX wieku spod tynków odsłaniał je konserwator Mieczysław Stec z Krakowa.

Okna są wysokie, podzielone kamiennymi słupkami na trzy części. Wypełniają je witraże z postaciami świętych, które w latach 1858–1870 wykonał wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera.

Wnętrze kościoła św. Marcina: rzędy ławek między filarami, wysokie sklepienie z żebrami i barokowy ołtarz główny w głębi.
Wnętrze kościoła św. Marcina: rzędy ławek między filarami, wysokie sklepienie z żebrami i barokowy ołtarz główny w głębi. Fot. AirMonsterrr, CC BY-SA 4.0

Wieża, która się zawaliła

Kościół miał mieć dwie wieże od zachodu, ale zbudowano tylko południową. W 1533 roku zawaliła się i odbudowano ją już tylko do wysokości szczytu kościoła. W latach 1534–1536 postawiono nową wieżę po północnej stronie. To ona stoi do dziś. Jest kwadratowa, na górze przechodzi w niski ośmiobok z galerią dookoła i kończy się ośmiospadowym, spiczastym dachem krytym miedzią. W 1573 roku od zachodu dobudowano małą wieżę na planie koła.

Przez ponad sto lat, do 1650 roku, kościół należał do ewangelików. W 1648 roku, w pożarze miasta pod koniec wojny trzydziestoletniej, spłonęło całe jego wyposażenie. W 1661 roku naprawiano dachy. Tę datę wybito na chorągiewce z wieży, którą dziś przechowuje się na strychu.

Kaplice, loża i chór czeladników

Po północnej stronie, przy pierwszym od wschodu odcinku nawy, jest gotycka kaplica Mariacka. Na zworniku jej sklepienia wyrzeźbiono tarczę z herbem księstwa legnicko-głogowskiego. W kaplicy wisi epitafium Hansa Sapiensa z Ukrzyżowaniem i datą 1362. Obok jest dużo niższa kaplica św. Krzyża nakryta kopułą z latarnią. Zamyka ją kuta krata z XVIII wieku, u góry splatana w plecionkę i fantazyjne ornamenty.

Przy ścianie południowej stoi kruchta, czyli przedsionek, z późnorenesansowym portalem. Drzwi w tym portalu pochodzą z XVIII wieku i zdobią je girlandy oraz muszlowate ornamenty. Nad kruchtą jest galeria nazywana chórem czeladników, otwarta do wnętrza wysokim, ostrym łukiem. Nad zakrystią od północy jest loża kolatorska, czyli miejsce dla fundatora kościoła i jego rodziny, otwarta arkadami na prezbiterium i nawę. Balustrady loży, chórów i balkoniku nad wejściem do kaplicy św. Krzyża są takie same: drewniane, barokowe, z tralkami o kwadratowym przekroju.

W nawie południowej wisi epitafium lekarza Baltazara Hartranfta z 1586 roku. W kościele jest też XIV-wieczna rzeźba świętego Marcina w stroju biskupa. Obraz z patronem w ołtarzu głównym namalował Feliks Anton Scheffler. W kościele stoi osiem ołtarzy, ambona i tabernakulum.

Organy i posadzka z epitafiami

Chór muzyczny z organami o 32 głosach oddano do użytku w 1732 roku. Wsparto go na dwóch szerokich, półkolistych arkadach z cegły, a wchodzi się na niego z zewnątrz, krętymi kamiennymi schodami w okrągłej wieżyczce przy zachodniej fasadzie. W latach 1878–1880 organy przebudował Heinrich Schlag ze Świdnicy. Po latach były bardzo zużyte i generalny remont wykonała firma Cynar.

Obecna posadzka z XIX wieku jest z płytek z wypalanej gliny: w prezbiterium ułożonych we wzór dywanu, w nawach w dwukolorową szachownicę. Pod nią leży starsza podłoga z cegły, w którą wmurowano epitafia. Kościół gruntownie odnowiono w latach 1865–1866, a na klatce schodowej został napis z datą 1872, która upamiętnia kolejną restaurację. Następna odbyła się w 1962 roku.

W 2003 roku przy kościele stanął pomnik Jana Pawła II ufundowany przez Anielę Turek.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Wiesława Wilczyńska-Koper, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Jawora, PKZ Wrocław 1980

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗