Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

Przy ulicy Starojaworskiej, około trzech kilometrów na północny zachód od centrum, stoi dawna jaworska cukrownia . Przez ponad 130 lat przerabiano tu buraki na cukier. Kiedy ją budowano, ten teren był jeszcze wsią Stary Jawor.

Cukrownia z 1871 roku

Fabrykę założyła w 1871 roku firma A. Rohring und König. Grunt odkupiono od miejscowych rolników. Pierwsza kampania, czyli sezon przerobu buraków po zbiorach, odbyła się w 1872 roku. Właścicielem zakładu była spółka akcyjna, a kierowali nim dyrektorzy Friedrich Rohmkorf i Adolf Busch. W czasie kampanii pracowało tu około 550 osób.

Zakład kilka razy przebudowywano. W 1916 roku modernizowała go firma A. Paschen z Köthen. W latach 1927–1928 przeprowadzono większą przebudowę i wstawiono nowe urządzenia, dzięki którym cukrownia mogła produkować cukier lepszej jakości, rafinowany. W kampanii 1934–1935 przerobiono tu prawie 62 tysiące ton buraków i wyprodukowano ponad 13 tysięcy ton cukru. Ostatnia niemiecka kampania odbyła się na przełomie 1944 i 1945 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Polska cukrownia po 1945 roku

Polska administracja przejęła zakład 14 lipca 1945 roku. Pierwszym polskim dyrektorem został tego dnia inżynier Stanisław Czajkowski. Do pracy w cukrowni przyjeżdżali ludzie z całej Polski, głównie z jej środkowej i wschodniej części. W 1946 roku cukrownię wpisano na listę przedsiębiorstw przechodzących na własność państwa.

Pierwsza powojenna kampania ruszyła jesienią 1946 roku i trwała 84 doby. Przerobiono w niej 40 900 ton buraków i wyprodukowano prawie 4 tysiące ton cukru. Później zakład remontowano i unowocześniano w latach 1954–1955, 1961–1962, 1981–1982 i na początku lat 90. Wymieniono przy tym całe wyposażenie produkcyjne. W 1996 roku cukrownia obchodziła 125 lat i była najstarszym zakładem przemysłowym w mieście. Ostatnie buraki przerobiono w 2004 roku.

Zakład przecięty bocznicą

Cukrownia składa się z dwóch części, które rozdziela bocznica kolejowa. Środek działki zajmuje główny blok produkcyjny. Stoją w nim biuro główne, surownia, produktownia, pakownia, biuro techniczne, warsztat mechaniczny, budynek saturacji, turbinownia, laboratorium, piec wapienny, kotłownia, prasy wysłodków i magazyn cukru. Wysłodki to resztki buraków po wypłukaniu z nich cukru.

Najstarsze budynki, z 1871 roku, mają ściany z kamienia i cegły. Granitowe ściany dzielą ceglane płaskie kolumny i gzymsy, a okna obramowują ceglane opaski. Budynki z czasów po wojnie mają gładkie, tynkowane elewacje bez ozdób. W 1999 roku zachowały się jeszcze kotły parowe z początku XX wieku, turbogenerator parowy, część wyposażenia warsztatu i suszarnia wysłodków.

Surownia i produktownia

Blok produkcyjny kształtował się od 1871 do 1972 roku. Z 1871 roku pochodzą surownia, produktownia , budynek saturacji i kotłownia. W latach 1927–1930 doszły pakownia, budynek pras wysłodków, turbinownia i nowa kotłownia. W połowie lat 70. podwyższono kilka budynków i zmieniono kształt ich dachów.

Surownia, w której zaczynała się obróbka buraków, to wysoki na około 18,5 metra prostopadłościan z dwuspadowym dachem i przeszklonym świetlikiem wzdłuż kalenicy. W środku stoją okrągłe żeliwne słupy i stalowe słupy z nitowanych ceowników. Kiedyś niosły drewniany strop i dach, dziś opierają się na nich belki suwnicy.

W produktowni urządzenia rozmieszczono na kolejnych poziomach. Na parterze stały mieszadła magmy i melasy, nieco wyżej wirówki do cukru białego i żółtego, wyżej mieszadła cukru, a na wysokości prawie 9 metrów warniki, w których gotowano sok. Piwnicę nakrywają ceglane sklepienia oparte na okrągłych słupach.

Urządzenia wymieniano wiele razy. Na przykład dawne dyfuzory w zbiornikach, w których z buraków wypłukiwano cukier, zastąpiono dyfuzorem ciągłym. Budynki przez lata przebudowywano, ale wciąż mają charakter i formę zakładów przemysłowych z przełomu XIX i XX wieku. Na ich surowych elewacjach widać kolejne etapy rozbudowy.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • S. Januszewski, Zabytki techniki w cukrowniach woj. legnickiego, Raporty Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1987
  • S. Jastrzębski, Jawor i okolice, Wrocław 1973
  • E. Protokowicz, Dzieje miasta Jawora, 1946
  • J. Rybotycki, Jawor od A do Z, Jawor 1997

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗