Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Przy ulicy Starojaworskiej, około trzech kilometrów na północny zachód od centrum, stoi dawna jaworska cukrownia . Przez ponad 130 lat przerabiano tu buraki na cukier. Kiedy ją budowano, ten teren był jeszcze wsią Stary Jawor.
Cukrownia z 1871 roku
Fabrykę założyła w 1871 roku firma A. Rohring und König. Grunt odkupiono od miejscowych rolników. Pierwsza kampania, czyli sezon przerobu buraków po zbiorach, odbyła się w 1872 roku. Właścicielem zakładu była spółka akcyjna, a kierowali nim dyrektorzy Friedrich Rohmkorf i Adolf Busch. W czasie kampanii pracowało tu około 550 osób.
Zakład kilka razy przebudowywano. W 1916 roku modernizowała go firma A. Paschen z Köthen. W latach 1927–1928 przeprowadzono większą przebudowę i wstawiono nowe urządzenia, dzięki którym cukrownia mogła produkować cukier lepszej jakości, rafinowany. W kampanii 1934–1935 przerobiono tu prawie 62 tysiące ton buraków i wyprodukowano ponad 13 tysięcy ton cukru. Ostatnia niemiecka kampania odbyła się na przełomie 1944 i 1945 roku.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich
Polska cukrownia po 1945 roku
Polska administracja przejęła zakład 14 lipca 1945 roku. Pierwszym polskim dyrektorem został tego dnia inżynier Stanisław Czajkowski. Do pracy w cukrowni przyjeżdżali ludzie z całej Polski, głównie z jej środkowej i wschodniej części. W 1946 roku cukrownię wpisano na listę przedsiębiorstw przechodzących na własność państwa.
Pierwsza powojenna kampania ruszyła jesienią 1946 roku i trwała 84 doby. Przerobiono w niej 40 900 ton buraków i wyprodukowano prawie 4 tysiące ton cukru. Później zakład remontowano i unowocześniano w latach 1954–1955, 1961–1962, 1981–1982 i na początku lat 90. Wymieniono przy tym całe wyposażenie produkcyjne. W 1996 roku cukrownia obchodziła 125 lat i była najstarszym zakładem przemysłowym w mieście. Ostatnie buraki przerobiono w 2004 roku.
Zakład przecięty bocznicą
Cukrownia składa się z dwóch części, które rozdziela bocznica kolejowa. Środek działki zajmuje główny blok produkcyjny. Stoją w nim biuro główne, surownia, produktownia, pakownia, biuro techniczne, warsztat mechaniczny, budynek saturacji, turbinownia, laboratorium, piec wapienny, kotłownia, prasy wysłodków i magazyn cukru. Wysłodki to resztki buraków po wypłukaniu z nich cukru.
Najstarsze budynki, z 1871 roku, mają ściany z kamienia i cegły. Granitowe ściany dzielą ceglane płaskie kolumny i gzymsy, a okna obramowują ceglane opaski. Budynki z czasów po wojnie mają gładkie, tynkowane elewacje bez ozdób. W 1999 roku zachowały się jeszcze kotły parowe z początku XX wieku, turbogenerator parowy, część wyposażenia warsztatu i suszarnia wysłodków.
Surownia i produktownia
Blok produkcyjny kształtował się od 1871 do 1972 roku. Z 1871 roku pochodzą surownia, produktownia , budynek saturacji i kotłownia. W latach 1927–1930 doszły pakownia, budynek pras wysłodków, turbinownia i nowa kotłownia. W połowie lat 70. podwyższono kilka budynków i zmieniono kształt ich dachów.
Surownia, w której zaczynała się obróbka buraków, to wysoki na około 18,5 metra prostopadłościan z dwuspadowym dachem i przeszklonym świetlikiem wzdłuż kalenicy. W środku stoją okrągłe żeliwne słupy i stalowe słupy z nitowanych ceowników. Kiedyś niosły drewniany strop i dach, dziś opierają się na nich belki suwnicy.
W produktowni urządzenia rozmieszczono na kolejnych poziomach. Na parterze stały mieszadła magmy i melasy, nieco wyżej wirówki do cukru białego i żółtego, wyżej mieszadła cukru, a na wysokości prawie 9 metrów warniki, w których gotowano sok. Piwnicę nakrywają ceglane sklepienia oparte na okrągłych słupach.
Urządzenia wymieniano wiele razy. Na przykład dawne dyfuzory w zbiornikach, w których z buraków wypłukiwano cukier, zastąpiono dyfuzorem ciągłym. Budynki przez lata przebudowywano, ale wciąż mają charakter i formę zakładów przemysłowych z przełomu XIX i XX wieku. Na ich surowych elewacjach widać kolejne etapy rozbudowy.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Zespół cukrowni w Jaworze, oprac. Janusz Gubański, 1999
- Blok produkcyjny cukrowni w Jaworze, oprac. Janusz Gubański, 1999
Bibliografia
- S. Januszewski, Zabytki techniki w cukrowniach woj. legnickiego, Raporty Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1987
- S. Jastrzębski, Jawor i okolice, Wrocław 1973
- E. Protokowicz, Dzieje miasta Jawora, 1946
- J. Rybotycki, Jawor od A do Z, Jawor 1997
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…