Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

Bogato rzeźbiony kamienny portal kamienicy przy Legnickiej 3: kolumny, płaskorzeźby żołnierzy po bokach drzwi i herby w zwieńczeniu.
Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 PL

W Jaworze zachowało się kilka kamienic z kamiennymi portalami wokół drzwi. Dwa najbogatsze, przy ulicach Legnickiej i Chrobrego, powstały w latach 60. XVI wieku. Takimi portalami mieszczanie naśladowali siedziby szlachty. W zachodniej pierzei rynku stoją dwie kamienice z podcieniami, czyli zadaszonymi przejściami pod arkadami.

Legnicka 3: żołnierze, faunowie i czaszka

Kamienica przy Legnickiej 3 stoi na rogu ulicy św. Barbary, tuż przy rynku. Powstała w drugiej połowie XVI wieku, a portal ma datę 1569. Wyrzeźbił go podobno głogowski rzeźbiarz Johann Pol.

Portal jest zasypany dekoracją tak gęsto, że nie zostało na nim prawie wolne miejsce. Drzwi zamyka półkolisty łuk. W skośnych bokach przejścia są płytkie wnęki wypełnione groteskowym ornamentem w kształcie świeczników, a na górze wnęk kobiece głowy. Łuk nad drzwiami oplata roślinna wić z maskami faunów, a w najwyższym kamieniu łuku osadzono rzeźbioną głowę kobiety w wieńcu laurowym. Po bokach stoją dwie kolumny, całe pokryte ozdobami: na postumentach głowy lwów, niżej na trzonach głowy kobiet, wyżej medaliony zawieszone na wstęgach. Ich głowice to swobodna, ażurowa przeróbka greckich głowic korynckich.

Po obu stronach wchodzą na ścianę dwie płaskorzeźby rzymskich legionistów. Stoją wygięci w spiralę, w pozie, którą lubili artyści manieryzmu. Pod nimi i nad nimi są groteskowe maski. Nad gzymsem wznosi się trójkątne zwieńczenie w dwóch piętrach. Na dolnym anioły podtrzymują dwie tarcze herbowe, a rozdziela je pilaster w postaci człowieka z rozłożonymi rękami. Na górnym siedzi nagi aniołek z klepsydrą i czaszką. To vanitas, przypomnienie, że życie mija.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Lew na rogu i rzeźnia w parterze

Na gzymsie nad parterem, w samym narożniku kamienicy, leży kamienny lew. Ma dwa tułowie, po jednym na każdej ścianie, i jedną wspólną głowę na rogu. Przed II wojną światową w parterze i piwnicy była rzeźnia z masarnią, a na piętrach mieszkali właściciele i najemcy.

Kamienicę gruntownie przebudowano w latach 20. XX wieku, w 1927 roku, i prawdopodobnie wtedy dodano trzecie piętro. Z tamtego czasu pochodzi wygląd elewacji. Okna pięter mają ostro zakończone daszki ozdobione gwiazdami, w stylu, który naiwnie nawiązuje do ekspresjonizmu i art déco. Na płaskim murku nad dachem jest owalny ornament z monogramem AP. Wnętrze frontowego pomieszczenia na parterze ma sklepienie z siecią żeberek z zaprawy i drewnianą boazerię udającą ostrołukowe arkady. Stoi tam piec z wklęsłych kafli i wisi żyrandol z datą 1927.

Chrobrego 4: łaciński napis i głowy w turbanach

Przy Chrobrego 4 , czwarta od rogu rynku, stała kamienica mieszczańska średniej klasy. Takich domów było w Jaworze dużo. Portal nosi datę 1560. Po pożarze miasta w 1648 roku dostała nowy szczyt, a po pożarze w 1823 roku nowe obramienia okien. W 1891 roku miejscowy konserwator zabytków zauważył, że odkąd w parterze otwarto sklep, portal jest coraz bardziej obtłuczony.

Od lat 50. XX wieku kamienica stała pusta. W latach 70. zawaliła się, a gruz uprzątnięto. Została tylko fasada od ulicy, bez szczytu, a w niej portal. W 1979 roku za tą fasadą postawiono parterowy pawilon smażalni frytek.

Portal ma rzadką formę. Jego górna część jest mocno rozbudowana: dwa wsporniki i zwornik dźwigają szeroki gzyms, a nad nim są dwie tarcze herbowe. W skośnych bokach przejścia są wnęki zakończone muszlami z głowami amorków. Łuk nad drzwiami pokrywa groteskowa dekoracja z pęków owoców i zwierzęcych łbów. Wsporniki po bokach mają rzeźbioną kobiecą głowę, łeb lwa i lwie pazury. W narożnikach nad łukiem siedzą głowy mężczyzn z wielkimi wąsami, w turbanach. Możliwe, że to Turcy.

Kamienny portal kamienicy przy Chrobrego 4: drzwi w półokrągłym łuku między bogatymi wspornikami, wyżej szeroki gzyms i zwieńczenie z dwiema tarczami herbowymi.
Kamienny portal kamienicy przy Chrobrego 4: drzwi w półokrągłym łuku między bogatymi wspornikami, wyżej szeroki gzyms i zwieńczenie z dwiema tarczami herbowymi. Fot. Bornholm, CC BY-SA 4.0

Na belce nad łukiem wykuto łaciński napis wielkimi literami: QVISQVIS ERIS QVISCVNQVE SIES VBI DOTIBVS AVCTVS ALTERIVS FAMAE DETRAHE QVAESO NIHIL 1560. Spisano go, gdy był jeszcze czytelny. Dziś liter już nie widać, podobnie jak herbów w zwieńczeniu.

Rynek 6: podcienia i muszle nad oknami

W północnym narożniku zachodniej pierzei rynku, przy ulicy Grunwaldzkiej, stoi narożna kamienica Rynek 6 , wzniesiona około 1772 roku. Zbudowano ją z granitu i cegły na planie zbliżonym do litery L, mniej więcej 11 na 14 metrów. Od rynku ma podcienie z trzema arkadami, z posadzką z płyt granitowych.

Fasadę od rynku dzielą pilastry, czyli płaskie kolumny przy ścianie, sięgające przez dwa piętra, z ozdobnymi głowicami. Nad oknami pierwszego piętra są daszki z motywem muszli, a na drugim piętrze obramienia z ozdobą ze wstęg i kwiatów dzwonków. W oknach od frontu i od Grunwaldzkiej zachował się ruchomy słupek w kształcie kolumny z ozdobną głowicą odlaną z metalu. Drewniane drzwi od ulicy Grunwaldzkiej mają w środku skrzydeł popiersia kobiet.

Pod koniec XIX wieku wymieniono okna i drzwi. W 1992 roku odnowiono elewację według projektu kolorystyki legnickiego architekta R. Kacperskiego, a niektóre detale i drzwi wejściowe pokryto imitacją złota.

Rynek 7: wysoki dach w pierzei

Tuż obok, w północnej części zachodniej pierzei, stoi kamienica Rynek 7 . Z dawnych widoków miasta wiadomo, że stał tu wcześniej niższy, dwukondygnacyjny dom zwrócony szczytem do rynku. Obecną kamienicę przebudowano pod koniec XIX wieku. Wyróżnia się w pierzei wysokim, dwuspadowym dachem krytym dachówką karpiówką ułożoną w koronkę.

Kamienica ma cztery kondygnacje i dwa poziomy piwnic. Zbudowano ją z cegły i łamanego granitu. Fasada ma półkoliste arkady, podwójne pilastry przez kilka pięter i płytki, wysunięty do przodu środek. Strop nad parterem podpierają żeliwne słupy. W lokalu usługowym na parterze zachowała się drewniana witryna z kolorowymi szybkami nad drzwiami. Drewniane schody mają toczone tralki i boki ozdobione prostokątami, kołami i rombami. W 1992 roku odnowiono elewację, a dach dostał miedziane rynny i obróbki.

W tej samej zachodniej pierzei, na kamienicy pod numerem 8, wisi złoty ul. Przypomina pierniki, które w Jaworze pieczono co najmniej od połowy XVIII wieku.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Wiesława Wilczyńska-Koper, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Jawora, PKZ Wrocław 1980
  • Janina Eysymontt, Studium historyczno-architektoniczne kamieniczki mieszczańskiej przy ul. Bolesława Chrobrego nr 4 w Jaworze, Wrocław 1959

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗