Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Na zachód od starego miasta, przy ulicy Mickiewicza, która wyprowadza z Jawora w stronę Jeleniej Góry, stoją obok siebie dwa zakłady z końca XIX wieku: miejska rzeźnia i młyn. Dzieli je około stu metrów. Oba zbudowano z cegły i kamienia, oba leżą blisko Nysy Szalonej.
Rzeźnia, którą zbudowało miasto
Jawor słynął z kiełbasek. Na ich święcie 9 i 10 września 1933 roku zjedzono 6000 kilogramów kiełbasek i wypito 8000 litrów piwa. Potrzeba było do tego około tysiąca świń.
Rzeźnię miejską wzniesiono pod koniec XIX wieku na zlecenie władz miasta. To gmina była właścicielem gruntu, a później użytkownikiem zakładu. Autora projektu ani wykonawców nie udało się ustalić. Rzeźnia leży około 500 metrów na południowy zachód od rynku, po wschodniej stronie ulicy Mickiewicza. Około 150 metrów dalej na wschód płynie Nysa Szalona.
Teren ma kształt prostokąta. Zamykają go ulice Kasprowicza od wschodu, Brzechwy od południa i Mickiewicza od zachodu. Budynki stoją w dwóch równoległych rzędach, a między nimi jest długi, wybrukowany dziedziniec. Cały teren otaczał kiedyś ceglany mur. Przy bocznej bramie przetrwał jego niewielki odcinek, z kwadratowymi ceglanymi słupkami zakończonymi profilowanymi głowicami.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich
Od poczekalni dla bydła do chłodni
Od ulicy stały budynki pomocnicze. Na południu jest długa, parterowa poczekalnia dla zwierząt przeznaczonych na ubój. W środku ma osiem pomieszczeń, w tym dwa duże: dla świń i dla bydła. Wydzielono w niej też miejsce na stację transformatorową.
W głębi działki ciągnie się część produkcyjna. Po kolei stoją tam: hala uboju bydła, budynek przerobu mięsa, hala uboju świń, rozbieralnia mięsa, chłodnia z przedchłodnią i kotłownia z fabrycznym kominem. Kolejne budynki łączą wspólne ściany z przejściami, tak że można przejść przez wszystkie po kolei, z jednego do drugiego. Wszystkie mają ściany z pełnej cegły grubości około 55 centymetrów, częściowo obłożone od zewnątrz płytami łamanego granitu. Ściany chłodni przełożono w środku warstwą korka, żeby trzymały chłód. Nad kotłownią góruje okrągły ceglany komin. Za halami uboju stały niskie, ceglane magazyny odpadków. Dziś zostały z nich tylko fragmenty fundamentów i ścian.
Dom dyrektora i magazyn skór
Najokazalszy jest budynek administracyjno-mieszkalny w północno-zachodnim rogu terenu, wzdłuż ulicy Mickiewicza. Mieściły się w nim biura z laboratorium, mieszkanie dyrektora i mieszkania pracowników. W północnej części parteru był magazyn skór, a nad nim mieszkania.
Między częścią mieszkalną i magazynową jest szeroka brama przejazdowa na dziedziniec, zamknięta skrzydłami z profilowanych stalowych prętów. Elewacja wschodnia ma wysunięty środek z wejściem. Na dole jest obłożona płytami granitu, wyżej ma odsłoniętą cegłę i gzyms biegnący przez całą szerokość. Okna zamykają płaskie łuki. W środku zachowały się schody z granitowymi stopniami i stalową balustradą z drewnianą poręczą oraz drewniane schody z toczonymi tralkami.
Elewacje rzeźni przetrwały prawie bez zmian, ale wnętrza przebudowano. W połowie lat 70. XX wieku zbudowano nową kotłownię i magazyn. W latach 1988–1990 zakład przebudowywano dla Wojewódzkiej Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej. Wzdłuż hal postawiono budynki przetwórni owocowo-warzywnej, które pod koniec lat 90. stały w stanie surowym. Do hali uboju bydła dostawiono sześcioboczną smalcownię. W 1999 roku rzeźnia nie była już używana.
Młyn z 1898 roku
Sto metrów na północ od rzeźni, przy trójkątnym placyku u zbiegu ulic Mickiewicza i Chrobrego, stoi młyn . Leży około 450 metrów od rynku i 100 metrów od koryta Nysy Szalonej. Zbudowano go w 1898 roku. Kto go zaprojektował, zbudował i do kogo należał przed 1945 rokiem, nie wiadomo.
Na początku młyn napędzała woda z młynówki, czyli kanału płynącego z zachodu na wschód do Nysy. Później dobudowano kotłownię węglową z kominem, a młyn korzystał też z prądu. Razem z młynem postawiono dom mieszkalny właściciela i pracowników, magazyn mąki i turbinownię. Dom rozbudowano na północ, najpewniej w okresie międzywojennym.
Budynki łączą się ścianami szczytowymi. Pośrodku stoi właściwy młyn. Jego ściany z pełnej cegły mają około 60 centymetrów grubości i stoją na ławie z kamieni polnych. Drewniane stropy na parterze podpierają dwa żeliwne słupy o średnicy 15 centymetrów. Od wschodu przylega piętrowy dom mieszkalny z dachem o dwóch nierównych połaciach: południowa jest stroma, pokryta dachówką, północna łagodna, kryta papą. Część domu zajmowały biuro i pomieszczenia socjalne. Od zachodu stoją magazyn mąki i kotłownia, a od północy turbinownia, do której dostawiono garaże.
W 1999 roku młyn zachował swój pierwotny wygląd i część wyposażenia z okresu międzywojennego. Mielono w nim wtedy pszenicę i żyto.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Dawna rzeźnia miejska w Jaworze, oprac. Jerzy Tomasz Nowiński, 1999
- Budynek administracyjny rzeźni z magazynem skór, oprac. Jerzy Tomasz Nowiński, 1999
- Młyn przy ul. Mickiewicza w Jaworze, oprac. Jerzy Tomasz Nowiński, 1999
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…