Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

Ratusz w Jaworze: wysoki gmach z kamiennymi detalami i schodkowymi szczytami, nad nim smukła wieża z hełmem, przed wejściem drzewa na rynku.
Fot. Mohylek, CC BY-SA 3.0 PL

Na środku jaworskiego rynku stoi blok budynków w kształcie litery L. Północno-zachodnią część zajmuje ratusz z wieżą, południowo-zachodnie skrzydło teatr . W środku bloku jest mały skwer z zielenią. Dookoła rynku stoją kamienice z podcieniami.

Wieża z 1394 roku

Ratusz w Jaworze wspomniano już w dokumencie tkaczy z 1373 roku. Najstarsza część, która przetrwała do dziś, to gotycka wieża postawiona w 1394 roku. Miasto zbudowało ją na znak swojej samodzielności i bogactwa. Wypatrywano z niej pożarów, trzymano w niej skarbiec i archiwum, a także więźniów. W 1537 roku przy wykończeniu wieży pracowali dwaj budowniczowie, Simon i Juda. Dzwon i zegar z 1558 roku nie przetrwały, dzisiejszy mechanizm zegara jest nowy. Hełm wieży wymieniono około 1785 roku.

Wieżę zbudowano na przemian z cegły i kamienia, a później ściągnięto stalowymi prętami. Na jej szczycie, w narożnikach, stoją posągi rycerzy z tarczami herbowymi. Przedstawiają władców Jawora, wśród nich czeskiego króla Wacława IV, księcia Bolka II Małego i jego brata Henryka II. Hełmy wieży i małej wieżyczki kryje blacha miedziana.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Nowy ratusz po pożarze 1895 roku

Stary ratusz przebudowano w 1617 roku. W 1846 roku spłonął i znów go przebudowano. Po pożarach w 1846 i 1895 roku z dawnej budowli została tylko wieża. Nowy gmach postawiono przy niej w latach 1895–1897 według projektu berlińskiego architekta H. Gutha. Uroczyście oddano go 22 listopada 1897 roku.

Sam ratusz też ma kształt litery L. Ściany są z cegły, ale od zewnątrz obłożone kamieniem: na dole blokami granitu, wyżej piaskowcem. Z kamienia są też obramienia okien i drzwi, schody, wsporniki balkonów i łuki arkad. Elewacje są niesymetryczne, ze schodkowymi szczytami. Okna dzielą kamienne słupki i poprzeczki. Do głównego wejścia, na wysokim parterze, prowadzi ganek z dwoma biegami schodów. Jego sklepienie opiera się na kolumnach z głowicami w kształcie gotyckich liści. Na końcu południowego skrzydła jest wielka sala, którą widać na elewacji jako wysunięty fragment z trzema wąskimi okienkami i dużym oknem podzielonym na trzy części.

W środku sienie na każdym piętrze mają sklepienia z żebrami układającymi się w gwiazdę, a korytarze i klatkę schodową nakrywają sklepienia krzyżowe. Podłogi w sieniach i na korytarzach są z płyt granitowych. W skrzydle wschodnim kręcą się w górę kamienne schody oparte na ścianach. Okna i drzwi zdobią kute kraty.

Witraże w sali rajców

W gmachu jest sala rajców, czyli rady miejskiej, z ławami ustawionymi jak w amfiteatrze, drewnianą boazerią na ścianach i witrażami. To największe witraże w świeckim budynku na Dolnym Śląsku. Wykonał je w 1897 roku Berliński Instytut Witraży według projektu Juliusa Jursa. Przedstawiają postacie, herby i panoramę miasta z 1897 roku. Witraże wypełniają też okna klatki schodowej.

Na zachodnim witrażu w sali rajców przedstawiono podobno alegorię zgody z postacią Javary. To pogańska bogini z miejscowej legendy, o której wspominali dawni kronikarze.

Teatr w dawnych ławach szewców

Od południowego zachodu do ratusza przylega Teatr Miejski. Budynek powstał z połączenia dwóch prostokątnych domów. Wcześniej mieściły się w nim ławy obuwnicze i chlebowe, czyli stoły, przy których szewcy i piekarze sprzedawali swoje wyroby. Stąd jego dawna niemiecka nazwa: teatr w ławach obuwniczych. Przedstawienia odbywały się w Jaworze już w XVII i XVIII wieku, a w 1799 roku w przebudowanym budynku zagrała pierwsza trupa teatralna.

Teatr działał do 1850 roku, kiedy gmach zamknięto, bo był w złym stanie. W 1869 roku wyremontowano go dla Banku Przemysłowego, a później Giełdy Zbożowej. Po jej bankructwie teatr wrócił do budynku. Salę urządzono na nowo, w stylu nawiązującym do renesansu, a premiera odbyła się 1 grudnia 1875 roku. Teatrem kierował wtedy Carl Blume. W pożarze ratusza w 1895 roku budynek teatru ocalał.

Jasna, prosta fasada Teatru Miejskiego z rzędem wysokich okien na piętrze i napisem nad wejściem, za nią wieża ratusza.
Jasna, prosta fasada Teatru Miejskiego z rzędem wysokich okien na piętrze i napisem nad wejściem, za nią wieża ratusza. Fot. Macdriver (Bartek Wawraszko), CC BY-SA 3.0

Od 1925 roku teatr modernizowano: unowocześniono scenę i zaplecze i zmieniono elewację. W 1933 roku dostał rangę Teatru Prowincjonalnego Dolnego Śląska, między innymi dlatego, że jego sala uchodziła za jedną z najpiękniejszych w regionie.

Teatr ma pięć kondygnacji i prawie cały jest podpiwniczony. Pod nim zachowała się gotycka piwnica z XV albo XVI wieku. Fasada od południowego zachodu ma dziewięć osi okien. Okna parteru zdobią kraty z motywem w stylu art déco, a na piętrze są duże okna na wysokość dwóch kondygnacji. Sala widowiskowa ma balkon wsparty na żłobkowanych kolumnach, bogate dekoracje ze sztukaterii, czyli ozdób z gipsu, i malowany plafon na suficie. Stoi w niej kaflowy piec w stylu neorenesansowym.

Od 1978 roku w budynku działa też Jaworski Ośrodek Kultury. Na tutejszej scenie występowali między innymi Michał Bajor i Anna Seniuk.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Wiesława Wilczyńska-Koper, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Jawora, PKZ Wrocław 1980
  • Ch. F. Fischer, Chronik der Stadt Jauer in Schlesien vom Jahre 1805 bis jetzt 1867, Jauer 1867
  • B. Vogelsang, Theaterbau in Schlesien
  • S. Jastrzębski, Jawor i okolice, Wrocław 1973
  • Janina Eysymontt, Studium historyczno-urbanistyczne Jawora, PKZ Wrocław 1988

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗