Wieże ciśnień w Dzierżoniowie: 1884 i 1935

Na tak zwanym Wysokim Szańcu, dawnym ziemnym umocnieniu przy średniowiecznych murach, w latach 1934–1935 stanęła ośmioboczna wieża z czerwonej cegły klinkierowej. Jej narożniki podpierają proste, płaskie filary, przypominające skarpy gotyckich kościołów, a okna połączono w pionie wypukłymi opaskami biegnącymi przez całą wysokość. U podstawy przebito półokrągłe przejście, które miało nawiązywać do otaczających wieżę dawnych fortyfikacji. Przed II wojną światową na szczycie działał taras widokowy.

Wieża wodociągowo-widokowa przy murach

Wieżę zaprojektowano w miejskim urzędzie budowlanym pod kierunkiem Hansa Krockowa, a postawiła ją miejscowa firma Georga Klatta. Czy był krewnym Roberta Klatta, budowniczego willi i hotelu Kaiserhof, nie wiadomo. Przede wszystkim była wieżą ciśnień, czyli wysokim zbiornikiem, z którego woda spływała do miejskiej sieci pod własnym ciężarem. Wewnątrz, na żelbetowej konstrukcji o wysokości 25 metrów, umieszczono żelbetowy zbiornik na wodę, a całość obłożono cegłą. Na najwyższej kondygnacji urządzono taras widokowy z otwartą galerią i barierką, a niżej izbę przyszłego muzeum regionalnego.

Wieża nawiązuje do ekspresjonizmu, nurtu architektury lat dwudziestych XX wieku. Czytelne są w niej odwołania do średniowiecza, w skarpach, i do czasów nowożytnych, w portalach z kamieniami obrobionymi tak, żeby wyglądały na surowe. Wejścia obramowano granitem, a na jednej z krat umieszczono datę.

Wieża stoi w ciągu zachowanych murów obronnych, opisanych przy murach obronnych Dzierżoniowa, i widać ją z daleka. Gruntownie odnowiono ją w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. W 2008 roku wieża na Wysokim Szańcu pełniła już tylko funkcję wodociągową.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Starsza wieża z 1884 roku

Do XIX wieku miasto czerpało wodę z kopanych studni. W 1875 roku wykonano nowe ujęcie wody, oddalone od miasta o kilometr, ale stację pomp i wieżę ciśnień zbudowano dopiero w 1884 roku. Datę budowy wyryto w kamieniu zwornikowym portalu nad wejściem. Wieża stoi w jednym z najwyżej położonych punktów miasta, u zbiegu ulic Bielawskiej i Wodnej. Wzniósł ją podobno mistrz budowlany Fellbaum.

Wieżę postawiono na pierścieniowym kamiennym fundamencie. Dolna część trzonu jest z ciosanego kamienia, a wyżej z czerwonej cegły klinkierowej. Trzon ma kształt walca o średnicy wewnętrznej 11,5 metra, a głowica, w której mieści się zbiornik, jest jeszcze szersza, ma 14 metrów średnicy. W środku trzonu nie ma żadnych pięter: po wewnętrznej ścianie biegną stalowe schody na pomost roboczy pod zbiornikiem, a dalej stalowe drabiny.

Wieżę zbudowano w stylu łuków półkolistych, popularnym w ówczesnej architekturze ceglanej. Otwory okienne i drzwiowe mają obramienia z gładzonego piaskowca, zamknięte płaskim łukiem. Przejście od trzonu do głowicy podkreśla ceglany gzyms z małych łuków. W głowicy biegnie poziomy pas dwunastu mniejszych okien, a nad nimi dwa kolejne gzymsy arkadkowe. Pod okapem stożkowego, mocno spłaszczonego dachu widać drewniane krokwie i zastrzały.

Zbiornik Intzego

Zbiornik jest stalowy, nitowany, o wysokości 4,4 metra i pojemności 350 metrów sześciennych. Należy do typu, który opracował inżynier Otto Intze. Jego dno składa się z dwóch części: ściętego stożka skierowanego w dół i wycinka kuli wygiętego w górę. W miejscu, gdzie się przecinają, powstaje pierścień, na którym zbiornik najlepiej się opiera. Tu zbiornik osadzono na pierścieniu w koronie trzonu. Takie zbiorniki znacznie obniżyły koszty budowy wież ciśnień w Europie. Prawie identyczna wieża stoi w Jaworze na Dolnym Śląsku.

W parterze pracowały dwie leżące, jednocylindrowe pompy parowe o mocy 15 koni mechanicznych. W latach trzydziestych XX wieku zastąpiono je pompami elektrycznymi. W 1970 roku wieżę wyłączono z eksploatacji i zdemontowano wyposażenie przepompowni, ale w 1991 roku zbiornik uruchomiono ponownie z jedną pompą elektryczną.