Kościół św. Jerzego w Dzierżoniowie i ołtarz z 1615 roku

Zachodnia ściana kościoła świętego Jerzego jest starsza od samego Dzierżoniowa w jego obecnym kształcie. Kamienną fasadę postawiono zapewne w latach 1220–1240, zanim wytyczono regularny rynek i siatkę ulic. Na jej powierzchni do dziś widać zarys pierwszego, romańskiego kościoła, a nad nim, wyżej i później, wyrósł schodkowy szczyt z dwoma rzędami płytkich wnęk. Dolne wnęki zamknięto łukiem wygiętym jak ośli grzbiet, górne zwykłym ostrym łukiem. Krawędzie szczytu zdobią ażurowe kamienne wieżyczki.

Pierwsza pisemna wzmianka o kościele pochodzi z 1258 roku. Wymieniono wtedy dzierżoniowskiego proboszcza, Henryka. Pierwotna świątynia stała na planie zbliżonym do kwadratu, z kamienia łamanego, z niewielką, prosto zamkniętą częścią ołtarzową i płaskim drewnianym stropem. Najpewniej jej wnętrze dzieliło się na trzy nawy, czyli podłużne części rozdzielone filarami, wszystkie tej samej wysokości.

Joannici i gotycka przebudowa

W 1338 roku książę świdnicko-jaworski Bolko II oddał kościół joannitom, zakonowi rycerskiemu. To oni przebudowali go w duchu gotyku. Od wschodu dostawili wydłużoną, ceglaną część ołtarzową, a korpus poszerzyli tak, że nawa główna wyrosła ponad boczne. Nawy boczne nakryto sklepieniami z krzyżującymi się żebrami. Z czasów joannitów pochodzi też wieża, wznoszona etapami aż do drugiej połowy XVI wieku. Dołem jest kwadratowa, wyżej przechodzi w ośmiobok i kończy się hełmem z dwiema ażurowymi kondygnacjami.

Wejście główne w fasadzie prowadzi przez kamienny portal, którego krawędzie schodzą w głąb muru kolejnymi uskokami. Portal ma dwie warstwy: jedną z XIII wieku, drugą z joannickiej przebudowy w XIV.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Sto lat protestanckiego kościoła

Najwięcej z obecnego kształtu kościół zawdzięcza jednak protestantom. Gmina ewangelicka miała go w swoich rękach od 1555 do 1635 roku. Już w latach 1555–1556 prace prowadził tu zapewne Lucas Schleierweber ze Świdnicy, a w drugiej połowie stulecia budowę kontynuowano. Podwyższono wtedy nawę główną i część ołtarzową i nakryto je sklepieniami, w których żebra splatają się w gęstą sieć. W latach 1587–1588 podwyższono wieżę, zwieńczono ją balustradą i nakryto nowym hełmem.

Przy przedsionku, przy wieży i przy dobudowie drugiej, zewnętrznej nawy południowej pracował mistrz murarski z Legnicy, Balthasar Jentsch. On też w latach 1585–1586 wykonał we wnętrzu drewnianą emporę, czyli piętrową galerię dla wiernych, nazywaną emporą szkolną. Biegnie ona w zachodniej części kościoła i ponad wewnętrzną nawą południową. Jej strop podzielono na kwadratowe pola, pokryte rzeźbionym ornamentem przypominającym zwinięte okucia i paski skóry, a całość pomalował Paul Juch.

Po wszystkich przebudowach kościół ma dziś cztery nawy tej samej wysokości, a z zewnątrz podpierają go murowane skarpy. Ośmioboczne filary dźwigają ostre łuki arkad, a każda część wnętrza ma inaczej poprowadzone żebra sklepień. W nawie głównej, podzielonej na trzy przęsła, tworzą sieć. Dwie nawy przylegają do niej od południa: jedna ma sklepienie krzyżowe, druga sklepienie złożone z siedmiu pól. Od północy przylega nawa z kolejnym sklepieniem krzyżowym, w której zachodnią część wtopiono wieżę. Jej przyziemie otwiera się do wnętrza szerokimi arkadami na dwóch poziomach. Część ołtarzowa ma dwa przęsła, zamyka ją pięć ścian, a sklepienie układa się w gwiazdę. Od południa przylega do niej zakrystia, a nad nią sala, w której mieścił się dawny skarbiec albo biblioteka.

Ołtarz z 1615 roku

Najważniejszym sprzętem kościoła jest ołtarz główny z 1615 roku, drewniany, malowany i ułożony w kilka kondygnacji. W jego głównym polu przedstawiono Ukrzyżowanie. To jeden z największych ołtarzy protestanckich na Śląsku. Wykonało go trzech mistrzów: rzeźbiarz Jonas Grünberg, malarz Ambrosius Jacob i stolarz Hans Leibelt. Ołtarz powstał więc w czasach, gdy kościół należał do protestantów. W 1719 roku dodano mu boczne skrzydła z architekturą i rzeźbami.

Sześć lat starsza jest ambona z 1609 roku, wykonana w bogatym stylu schyłku renesansu, dzieło rzeźbiarza Johanna Hase i jego współpracowników. Na początku XVIII wieku przybyło ołtarzy bocznych, między innymi świętej Anny i świętego Wawrzyńca, a około 1720 roku ołtarza Ukrzyżowania. Ściany pokrywają liczne nagrobki i kamienne tablice pamiątkowe z XVI–XIX wieku.

Kościół w dawnym mieście

Kościół stoi w południowej części starego miasta , niedaleko rynku i tuż przy południowym odcinku murów obronnych. Korpus nakrywa dwuspadowy dach, nawy boczne mają dachy jednospadowe, a nad częścią ołtarzową dach o wielu połaciach. Między nawą a częścią ołtarzową stoi mała wieżyczka na sygnaturkę.

Kolejne prace modernizacyjne prowadzono tu w XIX wieku i na początku XX. Po wojnie kościół remontowano w latach 1962–1968, 1973–1975 i 1990–1991, a w 2007 roku odnowiono dach. Kilkaset metrów na północ, w dawnym klasztorze augustianów, stoi drugi średniowieczny kościół miasta, opisany przy kościele i klasztorze augustianów.