Młyn Hilberta w Dzierżoniowie: maszyny z lat 30. w komplecie

W młynie przy ulicy Batalionów Chłopskich stoi czterdzieści walcowych mlewników z lat trzydziestych XX wieku, czyli maszyn, które mielą ziarno między stalowymi walcami, trzydzieści do pszenicy i dziesięć do żyta. Dostarczyła je MIAG z Brunszwiku, jedna z największych firm produkujących maszyny młyńskie. Cały ciąg produkcji mąki, kasz i otrębów jest kompletny i sprawny, przygotowany nawet do ponownego uruchomienia. To największy kompletny zabytkowy młyn zbożowy zachowany w Polsce.

Bracia Hilbertowie z Bielawy

Młyn powstał w 1868 roku w budynkach po zakładzie włókienniczym. Jedne źródła mówią o dawnej farbiarni, inne o foluszu, czyli zakładzie, w którym ubijano i zagęszczano sukno. Nowymi właścicielami byli bracia Hermann i Hugo Hilbertowie z Bielawy, którzy mieli w Bielawie swój pierwszy młyn zbożowy, z 1837 roku. Ten przemysłowy młyn rozbudowywali przez kolejne siedemdziesiąt lat.

W 1916 roku, w czasie dobrej koniunktury i rosnącego zapotrzebowania, Hugo Hilbert zbudował mieszalnię i pakownię. W 1922 roku poprowadził na teren młyna własny tor kolejowy, odgałęzienie linii z Jaworzyny Śląskiej do Kamieńca Ząbkowickiego, zbudowanej w 1868 roku. W 1930 roku Hermann Hilbert zastąpił napęd parowy elektrycznym. Maszyny parowe, kotły, paleniska i komin rozebrano, a w dawnej maszynowni urządzono suszarnię zboża.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Silosy, wieża i nowe maszyny

W 1931 roku stanęło dziewięć silosów zbożowych, a rok później sześć kolejnych. W 1934 roku budynek główny podwyższono o jedno piętro, żeby zmieściły się nowe, większe maszyny do przesiewania mąki, i cały zespół dostał nową elewację. W latach 1935–1938 przebudowano czyszczalnię zboża i wymieniono maszyny czyszczące i mlewniki. Rozbudowano też transport samochodowy, wzniesiono garaże i stację benzynową ze zbiornikiem paliwa, dostawiono budynek wstępnego czyszczenia ziarna i kolejną suszarnię. Tory bocznicy przełożono i zbudowano elektrycznie obracaną obrotnicę do wagonów. Rozebrano przy tym wiele starych budynków na tyłach podwórza. Od tamtej pory główne budynki i maszyny prawie się nie zmieniły.

Budynki produkcyjne mają od czterech do sześciu kondygnacji i łączą się ze sobą krótszymi ścianami w jeden długi prostokąt, ustawiony frontem do ulicy. Nad wszystkim góruje ośmiokondygnacyjna wieża ze zbiornikiem wody, wzniesiona nad pakownią. Elewacje są ceglane, podzielone pionowymi pasami i gzymsami, zakończonymi rzędem małych łuków albo schodkowych wsporników. Okna zamknięto płaskim łukiem, a narożniki wieży zwieńczono czworobocznymi wieżyczkami. Wewnątrz drewniane stropy opierają się na żeliwnych kolumnach. Ściany budynku głównego mają od zewnątrz 90 centymetrów grubości.

Od upaństwowienia do muzeum

Po II wojnie światowej młyn upaństwowiono. Do 1975 roku należał do Okręgowych Zakładów Młynarskich we Wrocławiu, potem do wojewódzkiego przedsiębiorstwa zbożowo-młynarskiego z siedzibą w Wałbrzychu. W 1995 roku stał się spółką akcyjną. Remontu kapitalnego nigdy nie przeprowadzono, a zmiany były tak niewielkie, że nie naruszyły ani budynku, ani maszyn.

Młyn pracował bez przerwy do 2016 roku. Wtedy kupiła go Fundacja Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska, która prowadzi też Muzeum Kolejnictwa w Jaworzynie Śląskiej. Po ponad dwóch latach prac konserwatorskich i zabezpieczających młyn Hilberta udostępniono zwiedzającym jako Muzeum Techniki. Zwiedza się go wyłącznie z przewodnikiem. W budynkach da się prześledzić cały proces produkcji, od dostawy i składowania zboża aż po magazyn i wysyłkę mąki.