Kościół Langhansa i kościół Świętej Trójcy w Dzierżoniowie

U wylotu ulicy Świdnickiej, tam gdzie wychodzi ona z rynku na zachód, perspektywę zamyka wysoka wieża z kolumnowym portykiem u dołu. To fasada dawnego kościoła ewangelickiego, dziś kościoła Maryi Matki Kościoła. Zaprojektował go Carl Gotthard Langhans, najbardziej znany jako twórca Bramy Brandenburskiej w Berlinie.

Zbór na ruinach zamku książęcego

Przez długie lata protestanci z Dzierżoniowa modlili się w jednej z kamienic przy rynku. Gdy dostali zgodę i zebrali pieniądze, 6 września 1795 roku położyli kamień węgielny pod nową, okazałą świątynię. Stanęła na terenie zrujnowanego zamku książęcego, przy dawnej bramie Świdnickiej. Projekt wykonał Langhans, czołowy architekt śląski tamtych lat, a budową kierował Leopold Niederäcker. Kościół konsekrowano 26 września 1798 roku.

Langhans żył w latach 1732–1808 i był jednym z pierwszych architektów, którzy w Prusach zaczęli budować w duchu wczesnego klasycyzmu. Przed Dzierżoniowem zaprojektował pałac Wallenberg-Pachalych we Wrocławiu i kościół ewangelicki w Sycowie, a w latach 1788–1791 Bramę Brandenburską. Dzierżoniowski kościół należy do czterech świątyń zbudowanych według jego projektu. Obok niego są kościoły ewangelickie w Sycowie, w Wałbrzychu i w Rawiczu w Wielkopolsce. Uważa się je za jedno z najważniejszych osiągnięć architektury sakralnej oświecenia, w Prusach i w całej Europie Środkowej. Model Langhansa, z owalnym wnętrzem i galeriami wspartymi na kolumienkach, stał się wzorem dla wielu pruskich kościołów ewangelickich.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Trzy porządki kolumn na jednej wieży

Kościół stoi na planie prostokąta, z trzykondygnacyjną wieżą nakrytą hełmem od strony wschodniej, czyli od rynku. Porządki to klasyczne odmiany kolumn, od najprostszej do najbardziej zdobnej. Główne wejście prowadzi przez portyk, kolumnowy ganek przed drzwiami, z kolumnami w najprostszym porządku, toskańskim, nakryty trójkątnym szczytem, pod którym zawieszono rzeźbioną girlandę. Kolejne kondygnacje wieży mają kolumny coraz bardziej zdobne: jońskie z wolutami, a na samej górze korynckie z liśćmi akantu. Ta kolejność od najprostszego do najbogatszego to klasyczna zasada piętrzenia porządków.

Dłuższe ściany boczne mają pośrodku płytkie występy zwieńczone trójkątnymi szczytami. Narożniki obiega pas tynku naśladującego kamienne bloki. Okna rozmieszczono na dwóch poziomach: dolne są małe i prostokątne, górne wysokie, smukłe, zamknięte półkoliście i ozdobione trójkątnymi daszkami.

Wnętrze to jedna przestrzeń, którą otaczają trzy piętra galerii wspartych na kolumienkach. Nad nią rozpięto drewniane sklepienie udające kopułę. Pierwotnie stał tu ołtarz połączony z amboną, typowy dla kościołów protestanckich. Obecny ołtarz, barokowy, z 1713 roku, przeniesiono w 1982 roku z dawnego kościoła augustianów.

Magazyn, pożar i nowa parafia

W 1962 roku gmina protestancka przekazała kościół miastu. Służył wtedy jako magazyn i sklep. W 1973 roku spłonęła wieża. Przy remoncie po pożarze do zachodniej ściany dobudowano plebanię. Od 1979 roku świątynia jest kościołem katolickim, a od 1981 roku parafialnym.

Kościół Świętej Trójcy

Kilkadziesiąt metrów na zachód stoi mały, ośmioboczny kościół Świętej Trójcy . Postawiono go poza murami miasta, przed bramą Świdnicką, na terenie dawnego zamku książęcego albo tuż obok, prawdopodobnie pod koniec XIII lub w pierwszej połowie XIV wieku. W jego murach przetrwały resztki budowli z tej najstarszej fazy. Pierwotnie nosił wezwanie Matki Bożej. Prawdopodobnie na początku XV wieku kaplicę nakryto sklepieniem opartym na jednym filarze pośrodku. To sklepienie się nie zachowało.

Około połowy XVI wieku kościół przejęli ewangelicy. W latach 1598–1606 gruntownie go odnowili, a w 1606 roku nadali mu wezwanie Świętej Trójcy i poszerzyli przedsionek. W 1627 roku piorun uszkodził wieżyczkę, a w 1635 roku kościół wrócił do katolików. W 1771 roku zrujnowaną i prawdopodobnie nieużywaną świątynię odnowiono.

W 1832 roku kościół doszczętnie spłonął. Odbudowano go w latach 1851–1853 według projektu Gustava Fellbauma. Dwadzieścia lat później Fellbaum kierował budową ratusza. Fellbaum dostawił niewielką zamkniętą część od strony ołtarza i wieżę, a całości nadał formy nawiązujące do gotyku. Kościół ma plan wydłużonego ośmioboku, podpartego skarpami. Od północnego wschodu przylega do niego kwadratowa wieża, zakończona galeryjką i hełmem, a od południowego zachodu niska, trójboczna zakrystia. Pod gzymsem biegnie pas małych ostrołukowych arkadek wyrobionych w tynku, a wysokie okna zamknięte ostrym łukiem wypełniają kamienne maswerki, ażurowe wzory z kamienia. Sygnaturka na dachu wieży powtarza ośmioboczny kształt kościoła, ma ażurową drewnianą konstrukcję z rzeźbionymi ozdobami i kończy się kulą z żeliwnym krzyżem.

Wnętrze jest jedną salą pod drewnianym stropem. W przedsionku, na dole wieży, wmurowano kamienny wspornik z głową mężczyzny z drugiej ćwierci XV wieku. Przy zachodniej ścianie stoi kamienna figura świętego Jana Nepomucena, a w dwie wschodnie skarpy wmurowano płyty z dawnymi napisami nagrobnymi. Po 1945 roku kościół był zaniedbany i niszczał. Remont, rozpoczęty w latach osiemdziesiątych, zakończył się ponownym poświęceniem świątyni 7 listopada 2004 roku.