Mury obronne w Dzierżoniowie: baszty, portale i promenada

W resztkach dzierżoniowskich murów, między kamieniami z czasów księcia Bolka I, tkwią portale, czyli kamienne obramienia drzwi, z renesansowych kamienic. Nie powstały dla murów. Pod koniec XIX wieku wyjęto je z domów mieszczan przy rynku i wmurowano w resztki fortyfikacji, a trzeci dołożono w latach sześćdziesiątych XX wieku. Na jednym z nich wyrzeźbiono świętego Jerzego na koniu, uskrzydleni chłopcy trzymają wieńce laurowe i owoce granatu, a w narożnikach głowy rycerzy w hełmach. Boczne pola wypełniają wypukłe rzeźby małych skrzydlatych amorków.

Podwójny pierścień

Mury wzniósł pod koniec XIII wieku książę świdnicki Bolko I. Do budowy użyto miejscowego kamienia, gnejsu, łączonego zaprawą wapienną. Obwód murów był niemal okrągły i zamykał w sobie całą zabudowę miasta. Pierwotnie tworzył go jeden pierścień, wzmocniony basztami. Okrągłe baszty miały zębate zwieńczenia i ganki dla obrońców, a mniejszych, półokrągłych, wtopionych w mur, było w wewnętrznym pierścieniu około czterdziestu. Półkoliste baszty miały około czterech metrów średnicy i wysuwały się przed lico muru na kilka metrów. Wiadomo, że już w 1535 roku mury naprawiano.

Zapewne w pierwszej połowie XV wieku dobudowano drugi, zewnętrzny pierścień. Wewnętrzny mur jest średnio dwa razy wyższy od zewnętrznego. Gotowy system obronny miał więc dwa kamienno-ceglane pierścienie, fosę i zewnętrzne ziemne wały, a do miasta prowadziły cztery bramy: Wrocławska od północy, Ząbkowicka, zwana też Piławską, od wschodu, Wodopojowa od południa i Świdnicka od zachodu. Przez każdą bramę przejeżdżało się dołem, a obok przejazdu było pomieszczenie dla straży. W 1633 roku mury wzmocniono jeszcze ziemnymi wałami i szańcami.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Romantyczna ruina przy promenadzie

Gdy mury przestały być potrzebne do obrony, miasto zaczęło je rozbierać. Najpierw, od końca XVIII wieku, usuwano fragmenty pierścienia zewnętrznego. W 1764 roku rozebrano wieże przy bramach Wrocławskiej i Ząbkowickiej, a w latach 1859–1864 wieżę bramy Świdnickiej razem z północno-zachodnim odcinkiem murów. Pod koniec XIX wieku zniknął też odcinek przy ulicy Klasztornej.

Od lat sześćdziesiątych XIX wieku do początku XX resztki fortyfikacji przebudowywano celowo, tak żeby wyglądały jak romantyczna ruina. Przestrzeń między murami i teren przy zewnętrznym pierścieniu zamieniano w promenadę, a zrujnowane baszty stały się dekoracją spacerowego traktu. Wtedy też wmurowano w nie portale z kamienic rynkowych: późnorenesansowy z 1569 roku i manierystyczny z początku XVII wieku. Renesansowy portal z 1569 roku przeniesiono tu dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Mury remontowano w latach 1963–1964 i 1984–1990. Wierzch murów utwardzono wtedy warstwą betonu, a ubytki uzupełniano kamieniem polnym i cegłą.

Trzy odcinki i 21 baszt

Dziś z murów obronnych zostały trzy odcinki z dwudziestoma jeden basztami i półbasztami. Najdłuższy, południowo-zachodni, ciągnie się mniej więcej sto metrów od wylotu ulicy Świdnickiej, w pobliżu dawnego kościoła ewangelickiego, do ulicy Krasickiego. Zachowały się tu oba pierścienie. Mur zewnętrzny ma około dwóch metrów wysokości, a od strony międzymurza widać w nim zamurowane otwory strzelnicze. W dalszym biegu mur dochodzi do wieży ciśnień z lat 1934–1935, postawionej na dawnym szańcu i opisanej przy wieżach ciśnień, a potem do zamurowanego przejścia z portalem. Mury mają dziś od półtora do sześciu metrów wysokości.

Drugi odcinek biegnie od południa, trzeci od północnego wschodu. Na zewnątrz, od strony południowo-wschodniej, został wał, po którego grzbiecie biegnie gęsto zadrzewiona ścieżka spacerowa. Przetrwała też ulica biegnąca tuż przy murze. Między dwoma pierścieniami, na niewielkim wzniesieniu, stoi synagoga z 1875 roku, która jednym narożnikiem przylega do muru.

Dom przy Przedmieściu 27

Wzdłuż południowego odcinka murów biegnie ulica Przedmieście. Pod numerem 27 stoi skromny, wolnostojący dom o spokojnych proporcjach, postawiony zapewne w 1801 roku. Jego działka przylega do murów. W podwórzu budynek gospodarczy oparto o mur miejski, a w dwóch basztach urządzono drewniane komórki. Obok domu jest studnia. Dom stanął w miejscu tak zwanego Hummelschloss, budowli sięgającej średniowiecza, która mogła być siedzibą wójta miejskiego, choć to niepewne.