Synagoga w Dzierżoniowie, która przetrwała Noc Kryształową

W 1938 roku, w czasie pogromu nazwanego Nocą Kryształową, synagogę przy dawnej Trenkstraße, dziś ulicy Krasickiego, zdewastowano, ale jej nie podpalono. Dzięki temu jest jedną z nielicznych synagog na Dolnym Śląsku, które przetrwały tamtą noc.

Gmina, która nigdy nie była liczna

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Dzierżoniowie, wtedy zwanym Reichenbach, już w XIV wieku. Z tego czasu pochodzą wzmianki o kupcu Semanie, czyli Simonie. Na stałe społeczność żydowska zamieszkała w mieście po 1367 roku. W 1454 roku, po wystąpieniach kaznodziei Jana Kapistrana we Wrocławiu, Żydów z miasta wypędzono.

Wrócili dopiero w XIX wieku, po ogłoszeniu edyktu emancypacyjnego. Przyjeżdżali z różnych miejscowości Wielkopolski i Górnego Śląska. Dzierżoniowska gmina żydowska początkowo była filią gminy w Świdnicy i nigdy nie była liczna. W 1816 roku oficjalnie mieszkało w mieście trzech Żydów, w 1852 roku już 122, a w 1871 roku 185. Więcej Żydów w mieście przed wojną nie mieszkało.

8 czerwca 1875 roku uroczyście otwarto synagogę. Rabinem był wtedy Moritz Cohn, a budynek zaprojektował miejscowy budowniczy Ewald Böttger. W tym samym roku jego firma postawiła willę przy Świdnickiej 31. W synagodze mieściło się także mieszkanie rabina.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Dom modlitwy między murami

Synagoga stoi w południowo-zachodniej części starego miasta, na niewielkim wzniesieniu między dwoma pierścieniami murów obronnych. Jednym narożnikiem przylega do muru. To dwukondygnacyjny prostopadłościan z niskim czterospadowym dachem. Do jednej ze ścian przylega wieloboczna dobudówka.

Projekt łączy kilka dawnych stylów, z nawiązaniami do architektury romańskiej i renesansu. Elewacje dzielą poziome gzymsy, a pod dachem biegnie rząd małych łuków. Środkowe osie elewacji ujmują wieloboczne filary, które wyrastają ponad gzyms dachu. Okna obu kondygnacji zamknięto półkoliście. Dolne mają kamienne obramienia. Środkowe okna górnej kondygnacji mają uproszczone ażurowe podziały, a w fasadzie umieszczono ozdobne ślepe okno z kolistym wzorem.

Cała górna kondygnacja to obszerna sala modlitw. Z trzech stron otaczają ją galerie dla kobiet, wsparte na drewnianych, żłobkowanych kolumnach. Na ścianie zachował się Aron ha-kodesz, szafa, w której przechowywano zwoje Tory. Na parterze leży posadzka z płyt marmurowych, a na piętro prowadzą kamienne schody.

Konrad Springer i Hitlerjugend

Kluczową rolę w historii budynku odegrał niemiecki ogrodnik Konrad Springer, od 1928 roku dozorca żydowskiego cmentarza. Losy synagogi w latach trzydziestych nie są do końca jasne. Według jednych przekazów w 1937 roku władze przekazały mu budynek, według innych sam go kupił, a gmina żydowska dała mu na to pieniądze. To, że budynek przeszedł w jego ręce, miało uchronić go przed spaleniem. W czasie wojny była wydzierżawiana, między innymi Hitlerjugend. Po wojnie Springer oddał klucze, nie żądając zapłaty.

W 1940 roku z okręgu wrocławskiego ruszyły pierwsze deportacje. Dzierżoniowscy Żydzi trafili do obozów przejściowych w Rybnej i Krzeszowie, a potem zginęli w niemieckich obozach, w Auschwitz, Buchenwaldzie, Sachsenhausen, Gross-Rosen, Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, a także w getcie w Izbicy. W czasie wojny pod miastem, na pograniczu pól Bielawy, Pieszyc i Dzierżoniowa, działał obóz Sportschule, filia Gross-Rosen. Przeszło przez niego około czterech tysięcy polskich Żydów.

Po wojnie: prawie osiemnaście tysięcy

Po 1945 roku miasto znalazło się w granicach Polski i zamieszkali w nim polscy Żydzi. Dzierżoniów stał się jednym z głównych skupisk ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku. W lipcu 1946 roku mieszkało tu 11 856 Żydów, a pół roku później już 17,8 tysiąca. Ponad jedenaście tysięcy z nich w ciągu kilku miesięcy wyjechało. W mieście działała pierwsza siedziba Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego, który koordynował życie żydowskie w całym województwie. Powstały szkoły z językiem jidysz i z hebrajskim, półinternaty dla dzieci, żydowski klub sportowy, partie syjonistyczne z młodzieżówkami i kilkanaście spółdzielni.

Od 1945 roku synagoga należała do Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego, który korzystał z niej do 1980 roku. Potem przejęło ją miasto i zaczęło przerabiać na muzeum. W 1986 roku wymieniono stropy, stolarkę, podłogi i instalacje, a na parterze rozebrano ściany między pokojami i otwarto je na korytarz arkadami. W 1990 roku prace przerwano i budynek znów niszczał.

W 2004 roku powstała fundacja „Beiteinu Chaj 2004”, która zajęła się ratowaniem synagogi. Odnowił ją Rafael Elias Blau, dawny mieszkaniec miasta, a działało przy tym stowarzyszenie skupiające około dwudziestu Żydów, którzy zostali w Dzierżoniowie. W 2009 roku, na żydowski Nowy Rok, Rosz ha-Szana, synagogę ponownie otwarto na nabożeństwo. Przyszło na nie około pięćdziesięciu osób z kilku krajów. W 2016 roku budynek dostał nowy dach.