Parowozownia wachlarzowa w Dzierżoniowie i kolej fabryk

Osiem torów zbiega się w jednym punkcie przed parowozownią na stacji w Dzierżoniowie. W tym punkcie stoi obrotnica, obracający się pomost, który ustawiał lokomotywę na wybranym torze. Za nią rozkłada się wachlarz ośmiu stanowisk pod wspólnym dachem. Parowozownię postawiono około 1900 roku, gdy dawna, prostokątna lokomotywownia na cztery stanowiska przestała wystarczać.

Kolej w zagłębiu bawełny

Stację w Dzierżoniowie założyło Towarzystwo Kolei Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzickiej, utworzone w marcu 1842 roku. Spółka zbudowała linię z Wrocławia do Wałbrzycha z odgałęzieniem z Jaworzyny do Świdnicy. Pozwolenie na budowę osiemnastokilometrowego odcinka ze Świdnicy do Dzierżoniowa spółka dostała we wrześniu 1852 roku, a pociągi pojechały nim 24 listopada 1855 roku. 1 listopada 1858 roku otwarto dalszy odcinek, do Ząbkowic.

Przy torach rosły zakłady przemysłu bawełnianego w Dzierżoniowie, Bielawie i Pieszycach. 25 maja 1891 roku uruchomiono ruch towarowy na sześciokilometrowej linii z Dzierżoniowa do Bielawy, zbudowanej przez pruskie koleje państwowe. 1 czerwca 1900 roku ruszyła prywatna Kolejka Sowiogórska, z Dzierżoniowa przez Pieszyce, Bielawę i Srebrną Górę do Nowej Wsi, licząca 32 kilometry. Później przedłużono ją do Ścinawki Średniej i Radkowa. Na przełomie XIX i XX wieku stacja stała się ważnym węzłem dla gospodarki regionu i okolicznego przemysłu. Ruch był na tyle duży, że na trasie Świdnica–Dzierżoniów–Ząbkowice położono drugi tor.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Wachlarz z czerwonej cegły

Rosnące przewozy towarów i pasażerów wymusiły rozbudowę stacji. Pierwsza lokomotywownia, prostokątna, mieściła tylko cztery parowozy, więc obok zbudowano nową, wachlarzową. Parowozownia stoi po południowo-wschodniej stronie stacji, około trzystu metrów od dworca, przy brukowanej granitową kostką ulicy. Stara lokomotywownia stoi tuż obok. Na początku XXI wieku była już przerobiona na mieszkania.

Budynek jest parterowy, niepodpiwniczony, nakryty dwuspadowym, bardzo płaskim dachem, który opiera się na czterech rzędach drewnianych słupów na granitowych podstawach. Ściany od zewnątrz wymurowano z czerwonej cegły klinkierowej. Zdobi je ceglany detal typowy dla pruskiego budownictwa kolejowego przełomu XIX i XX wieku: pionowe pasy muru, gzymsy, ceglane parapety, okna i drzwi zamknięte płaskim łukiem. Od strony torów elewację dzielą wysokie, dwuskrzydłowe metalowe wrota z szybami, każde pod ceglanym łukiem z granitowym kamieniem zwornikowym pośrodku.

W posadzce wykonano betonowe kanały, z których mechanicy oglądali i naprawiali parowozy od spodu. Prowadzą do nich granitowe stopnie, a szyny oparto na kostkach granitu wtopionych w beton. W skrajnym zachodnim stanowisku zbudowano kanał z opuszczaną platformą, którą wyjmowano spod lokomotywy pojedyncze pary kół.

Od parowozów do spalinowych

Parowozy stacjonowały w Dzierżoniowie do lat sześćdziesiątych XX wieku. Tutejsza parowozownia jako jedna z pierwszych na Dolnym Śląsku dostała lokomotywy spalinowe. W latach sześćdziesiątych w północnej części budynku urządzono pomieszczenia socjalne, warsztat elektryczny i magazyn karbidu. Trzy zachodnie stanowiska oddzielono ścianką i naprawiano tam koła lokomotyw spalinowych.

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych zlikwidowano lokalne połączenia kolejowe. W 1992 roku parowozownia przestała służyć kolei, a do 1999 roku korzystały z niej kolejowe służby utrzymania torów.