Stare wille w Dzierżoniowie: Böttger, Klatt i „Diora”

W szczycie willi przy ulicy Szkolnej 14 wyryto w tynku trójkąt i cyrkiel, znak cechowy mistrza murarskiego. Na wieży obok, w płycinie o wklęsłych narożnikach, widnieje data 1894. Dom zbudowano dla właściciela firmy budowlanej, a według planu miasta z 1910 roku posesja należała do firmy Roberta Klatta. Klatt, żyjący w latach 1862–1932, był budowniczym i przedsiębiorcą, prowadzącym jedną z największych firm budowlanych w Dzierżoniowie przełomu XIX i XX wieku.

Willa Roberta Klatta przy Szkolnej

Willa przy Szkolnej 14 stoi w zachodniej części miasta, w dzielnicy willowej. Dzielnica wyrosła po tym, jak w 1885 roku włączono do miasta wieś Ernsdorf. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku na niezabudowanych gruntach wytyczono regularną siatkę ulic, przy których stanęły jednolite wille. Inny dom przy Szkolnej, pod numerem 4, projektował dzierżoniowski architekt J. Schenk i prawdopodobnie to on jest też autorem willi pod numerem 14.

Dom składa się z dwóch części: głównego budynku i cofniętej o jedną oś okienną wieży, w której mieści się wejście. Do drzwi zamkniętych łukiem prowadzi sześć schodków. Środek fasady wysuwa się do przodu i wznosi na cztery kondygnacje. Na wysokości pierwszego piętra ma taras z balustradą z toczonych słupków, a nad nim wysoki szczyt z małymi zawijanymi ozdobami, półkolistym daszkiem, dwoma wazonami i dwiema kulami. Właśnie tu umieszczono cyrkiel i trójkąt. Dolną część fasady zdobi tynk naśladujący kamienne bloki, a pod oknami płyciny z liśćmi akantu i wijącą się rośliną.

Na planie z 1920 roku posesja jest już wydzielona, a firma Klatta zajmuje tylko działkę sąsiednią. Dom został więc zapewne sprzedany. Po 1945 roku mieszkały w nim dwie rodziny, a w 1975 roku przekazano go Urzędowi Gminy Dzierżoniów, który działał tu do 2009 roku. Firma Klatta zbudowała też w 1908 roku hotel Kaiserhof, dzisiejszy hotel Polonia.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieDzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Dom budowniczego Böttgera przy Świdnickiej 31

U zbiegu ulic Świdnickiej i Kościuszki stoi willa z 1875 roku , zbudowana w formach nawiązujących do renesansu. Projekt przygotowała i budowę wykonała firma budowniczego Ewalda Böttgera, który był też pierwszym właścicielem domu. Willę stawiano zapewne z myślą o wynajmie mieszkań. Böttger zaprojektował też synagogę, otwartą w tym samym roku. Swoją własną willę postawił około 1880 roku po drugiej stronie ulicy Kościuszki, pod numerem 33.

Dom stoi na wysokim cokole, w zieleni, na działce w kształcie litery L. Trzy elewacje opracowano dekoracyjnie. Na narożniku wznosi się trzykondygnacyjna wieżyczka z chorągiewką, na której wycięto datę budowy. W najwyższej kondygnacji wieżyczki okna podzielono na dwie części filarkiem. Środek fasady od Świdnickiej zajmuje balkon wsparty na czterech gładkich kolumnach z głowicami ozdobionymi liśćmi. Nad oknami pierwszego piętra biegną łukowe daszki podparte rzeźbionymi wspornikami, a drzwi wejściowe ujmuje kamienna rama z płaskimi filarami.

Po 1945 roku dom przeszedł na własność miasta, a po wykupie mieszkań należy do wspólnoty mieszkaniowej. W 2006 roku w dolnej części wieży wybuchł pożar. 11 listopada 2008 roku odsłonięto na domu tablicę pamiątkową. Upamiętnia pułkownika, który we wrześniu 1939 roku dowodził północnym odcinkiem obrony Warszawy, a potem był żołnierzem Armii Krajowej. Mieszkał w tym domu do 1985 roku.

Secesyjna willa przy Świdnickiej 47

Dalej na zachód, na rogu ulic Popławskiego i Świdnickiej, stoi willa z 1904 roku , zbudowana w stylu secesji. Otaczają ją wille z przełomu XIX i XX wieku, budowane dla najzamożniejszych mieszkańców. Przed domem jest trawnik, a za nim ogród ze starymi drzewami iglastymi.

Górne kondygnacje mają drewnianą konstrukcję szkieletową. Z drewna zrobiono obramienia okien poddasza, obramienie szczytu frontowego, wykusze, czyli zabudowane wysunięte balkony, okiennice i łukowe otwory werandy od ogrodu. Okna mają różne kształty i podziały: prostokątne, prawie kwadratowe, łukowe, a od tyłu także owalne okienko. Boczne schody, kręte, prowadzą od piwnic aż na poddasze w ciasnej, owalnej klatce. Z zewnątrz widać ją w dachu jako osobną owalną wieżyczkę z okienkami. Schody mają żeliwną balustradę z ażurowym wzorem z rozet. Główne drzwi zamknięto łukiem z ozdobnym polem nad skrzydłami, a we wnętrzach zachowały się oryginalne mosiężne, secesyjne klamki i okucia.

Po wojnie willa stała się klubem kulturalno-oświatowym dla pracowników zakładów radiowych „Diora”, które powstały w Dzierżoniowie w 1945 roku. W latach sześćdziesiątych przebudowano ją na potrzeby klubu. W jednej z sal zbudowano scenę z garderobą, z sufitu holu wydzielono kabinę filmową z okienkiem projekcyjnym, a inne pomieszczenia przeznaczono na kawiarnię i bibliotekę.

Willa przy Mierniczej 2

Na wzniesieniu u zbiegu ulic Mierniczej i Kościuszki, wśród starych drzew, stoi willa pod numerem 2 . Jej datowanie jest niepewne: jedne źródła wiążą ją z latami 1851–1875, inne z największym boomem budowlanym w mieście, na początku XX stulecia. Narożnik od południowego zachodu jest o kondygnację wyższy od reszty domu. Na parterze jego okna ujęto wspólnym obramieniem, z trójkątnym zwieńczeniem na trzech żłobkowanych płaskich filarach. Pierwotne wejście zasłania dziś przybudówka, ale zachowały się profilowane obramienie i drzwi z inicjałami „AT” w szybce. O dawnym wyglądzie posesji przypomina kuta brama wjazdowa i furtka w żeliwnym ogrodzeniu.

W latach 1984–1989 dom przebudowano na dwuoddziałowe przedszkole. Usunięto wtedy z elewacji gzyms nad parterem, rząd małych wsporników pod gzymsem wieńczącym i żeliwną ozdobną koronę na dachu, a od frontu i od podwórza dostawiono przybudówki.