Pałac Kramstów w Świebodzicach, zwany zamkiem Hugona

Za żeliwnym ogrodzeniem przy ulicy Mickiewicza, na sztucznym tarasie nad parkiem, stoi pałac z blankami, czyli zębatym murkiem na krawędzi dachów, wieżami i wieżyczkami w narożnikach. W Świebodzicach mówi się o nim zamek Hugona. Nazwę dał mu pierwszy właściciel, Hugo Kramsta, który pałacu nie zdążył skończyć.

Hugo Kramsta i pałac, który stanął w połowie

Kramstowie byli rodem przemysłowców lnu. Zaczynali od handlu surowcami włókienniczymi, a na początku XIX wieku zaczęli produkować tkaniny. Georg Gottlob Kramsta (1782–1850), urodzony i zmarły w Świebodzicach, zakładał zakłady w Pełcznicy i przędzalnie w samym mieście.

Ernst Hugo Kramsta (1826–1860) zaczął budować pałac w 1858 roku. Zmarł 2 stycznia 1860 roku, zanim budowę skończono. Jego wdowa, Maria z domu Seidel, miała kłopoty z pieniędzmi i budowa stanęła. Niedokończony budynek przez kilkanaście lat niszczał.

W 1875 roku pałac przejął Robert Seidel, właściciel browaru, i dokończył go. Obie fazy budowy widać do dziś. Starsze skrzydło zachodnie i część środkowa są spokojniejsze i bardziej wyważone. W młodszym skrzydle wschodnim budowniczy sięgnął po średniowieczne wzory śmielej: przypory zakończone iglicami, okna zamknięte półkoliście. Pracowało tu dwóch różnych architektów, których nazwisk nie znamy.

Styl pałacu nazywa się różnie: neogotykiem, eklektyzmem albo nawiązaniem do angielskiego renesansu z XVI wieku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieŚwiebodzice: miasto zegarów Beckera i lnu Kramstów

Masońskie herby na fasadzie

Fasada pałacu jest zwrócona na północ. Ma dwanaście osi okien, a na narożnikach stoją dwie baszty: okrągła od zachodu i kwadratowa od wschodu. Środkową, trzykondygnacyjną część obejmują ośmioboczne przypory, które w górze przechodzą w wieżyczki. Na osi jest wejście zamknięte półkolistym łukiem.

Nad oknami pierwszego piętra tej środkowej części wiszą trzy kartusze, czyli ozdobne tarcze herbowe. W ich polach są symbole wolnomularzy: węgielnica z cyrklem, wieża i ludzka głowa. Wolnomularzem był Robert Seidel, który pałac dokończył.

Wszystkie części budynku mają płaskie dachy obwiedzione kamiennymi blankami, z wiszącymi w narożnikach okrągłymi wieżyczkami. Na środku zachodniej ściany wyrasta jeszcze trzecia, czterokondygnacyjna wieża, a na środku wschodniej stoi pięcioboczna, parterowa przybudówka z tarasem na dachu. Dolną część ścian obłożono piaskowcem ciosanym na kształt surowego kamienia.

Posag dla sióstr de Notre Dame

Dwie córki Roberta Seidela wstąpiły do Zgromadzenia Sióstr Szkolnych de Notre Dame we Wrocławiu: Gertruda, jako siostra Otylia, w 1896 roku, i Małgorzata, jako siostra Robertyna, w 1902 roku. Pałac miał być ich posagiem. Ich matka, wdowa Otylia Seidel, sprowadziła siostry do Świebodzic, choć miejscowe protestanckie władze były temu przeciwne. Pierwsze siostry przysłał kardynał Georg Kopp. Przyjechały 14 listopada 1899 roku. 31 maja 1904 roku pałac formalnie przeszedł na zgromadzenie.

Na początku mieszkały tu chore i potrzebujące odpoczynku siostry. W 1920 roku miasto zgodziło się na otwarcie w pałacu zakonnej szkoły gospodarstwa domowego i ogrodnictwa dla dziewcząt, z internatem. Działała do 1942 roku.

W 1945 roku siostry musiały opuścić pałac, a wojsko radzieckie urządziło w nim szpital. Wróciły w 1946 roku i założyły sierociniec dla sierot wojennych. Pod koniec 1945 roku przełożona śląskiej prowincji zgromadzenia przekazała pałac prowincji polskiej. W 1954 roku władze nakazały zamienić sierociniec w dom dla dzieci niepełnosprawnych umysłowo i fizycznie, a w 1959 roku majątek zgromadzenia i tak upaństwowiono. Siostry odzyskały go w 1973 roku. Do dziś prowadzą tu dom pomocy społecznej dla niepełnosprawnych dzieci.

Wnętrza

Wnętrz nie zwiedza się, ale wiadomo, co w nich zostało. Pałac był gruntownie przebudowany na początku lat 80. XX wieku. Drewniane stropy wymieniono wtedy na betonowe, dobudowano szyb windy, którego górna część wystaje nad dach jak wieża, a tylnej, południowej elewacji odebrano dekorację i zmieniono w niej okna. Następna modernizacja przyszła w latach 2006–2007. Wymieniono wtedy okna i drzwi, w większości zachowując dawny kształt.

Mimo to w parterze zostało sporo z dawnego wystroju. Hol oddzielają od przedsionka potrójne drzwi, a nad nimi przeszklenie z barwnego szkła w drewnianej siatce, która naśladuje gotyckie maswerki z rozetami. Schody w głównej klatce mają drewniane stopnie i żeliwne, ażurowe boki ozdobione rozetami. W okrągłych klatkach w skrzydłach kręcą się żeliwne schody spiralne. Zachowały się drewniane drzwi z rzeźbionymi płycinami w gotyckie wzory i składane okiennice. W salach od południa leży parkiet z drewna w kilku kolorach, ułożony w rozety, plecionki i meandry.

W baszcie północno-wschodniej i w przybudówce wschodniej są sklepienia z żebrami, a zwornik, czyli kamień w miejscu zbiegu żeber, ma formę liści akantu. W piwnicy jest sala z ośmiobocznym granitowym filarem pośrodku. W parterze, od południowego wschodu, mieści się kaplica.

Park z cisami

Pałac stoi pośrodku rozległej działki, na terenie opadającym ku północy. Od tej strony prowadzi do niego podjazd z tarasem na kamiennym murze oporowym. Park zajmuje około 10 hektarów. Założono go jako krajobrazowy, w stylu angielskim, z dwoma stawami. Drzewa sadzono w 1906, 1911 i 1928 roku, a większość z nich ma dziś około stu lat. Rosną tu platany i cisy chronione jako pomniki przyrody. W dolnej części parku stoją pojedyncze okazy rzadkich drzew i szpalery, w górnej drzewa rosną w kępach. Przy pałacu jest cmentarz sióstr.

W zespole zachowały się też inne budynki: dom mieszkalny z lat 1790–1800, przebudowany około 1870 roku, budynek mieszkalno-gospodarczy, dawna powozownia i pawilon ogrodowy z końca XIX wieku.

Z Kramstami wiążą się w mieście jeszcze dwa miejsca. Maria von Kramsta dała 10 000 marek na budowę łaźni miejskiej przy Alejach Lipowych. Na cmentarzu komunalnym przy Wałbrzyskiej stoi grobowiec rodziny, zaprojektowany w 1871 roku, z zamurowanym dziś wejściem. W 1955 roku złożono w nim trumny Hochbergów, dawnych właścicieli miasta i zamku Książ, przeniesione z kościoła św. Mikołaja.