Ruiny kościoła św. Anny w Pełcznicy, dzielnicy Świebodzic

W Pełcznicy, dzielnicy około dwóch kilometrów na południowy zachód od rynku Świebodzic, przy głównej drodze, za siatką, stoją kamienne mury bez dachu. Sięgają nieco ponad okna, a ich korona jest nierówna. Od południa i wschodu filary między oknami sterczą w górę jak kominy. To prezbiterium, czyli część ołtarzowa, gotyckiego kościoła św. Anny. Reszta świątyni zniknęła tak dawno, że już w 1666 roku opisywano to miejsce jako ruinę.

Ile lat ma kościół św. Anny

Jedni badacze widzą tu najstarszą świątynię miasta: romańską, okrągłą, o charakterze obronnym, wzniesioną na przełomie XII i XIII wieku albo nawet wcześniej, kiedy Pełcznica należała do możnego Imbrama, doradcy księcia Henryka Brodatego. Za tą wersją przemawiają wzmianki z 1226 roku, kiedy kościół miał zostać konsekrowany, i z 1228 roku, która miała mówić o jego roli w obronie osady.

Inni czytają mury inaczej. Ich zdaniem murowany kościół powstał dopiero w drugiej połowie XIV albo w XV wieku. Dokument z 1226 roku dotyczy według nich kościoła w sąsiedniej wsi Ciernie, a wzmianka z 1228 roku w ogóle nie mówi o obronie, tylko o osadnikach z zachodu, którzy dostawali prawo niemieckie. Ceglane obramienia okien, duże i starannie wypalone, pasują do końca średniowiecza.

Nie ma też pewności, kto kościół postawił. Część opracowań wskazuje Imbrama. Według innej tradycji świątynia służyła nie tylko mieszkańcom osady, ale też robotnikom i służbie z pobliskiego zamku Książ i to oni mogli ją zbudować.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieŚwiebodzice: miasto zegarów Beckera i lnu Kramstów

Co zostało z kościoła

Zachowało się samo prezbiterium : prostokątne, zamknięte od wschodu pięcioma bokami ośmioboku. Mury złożono z kamieni polnych i częściowo obrobionych, układanych warstwami większych i mniejszych głazów na zaprawie wapiennej. Na narożach leżą bloki granitu, a ściany od zewnątrz wzmacniają przypory. Przy oknach widać ceglane przemurowania z gotyckiej przebudowy.

We wnętrzu na ścianach zostały resztki ceglanych żeber, które schodziły ze sklepienia. Po nich wiadomo, że prezbiterium było przykryte sklepieniem krzyżowym z żebrami. W ścianie oddzielającej prezbiterium od dawnej nawy jest ostrołukowe przejście, a w jej narożnikach wystają kamienie zostawione pod mur, który miał się do nich przyłączyć. Mogły czekać na murowaną nawę, której nigdy nie postawiono. Nawa była zapewne drewniana, co tłumaczyłoby, że nie został po niej żaden ślad. W murze tkwią jeszcze gniazda po drewnianych belkach. Od północy do prezbiterium przylegała zakrystia.

Ściany były otynkowane z obu stron grubym piaskiem, nie na gładko, tylko w lekkie fale. W kilku miejscach zostały ślady wapiennego pobielenia. Na zachód od prezbiterium, na fundamentach nawy, leżą resztki innej, nowożytnej budowli, wzniesionej w czasie wojny trzydziestoletniej.

Piorun, husyci czy wojna trzydziestoletnia

Daty zniszczenia kościoła nie zna nikt. Według miejscowej legendy spłonął od uderzenia pioruna i od tamtej pory stoi w ruinie. Inne wersje mówią o wojnach husyckich w latach 1419–1436 albo o wojnie trzydziestoletniej z lat 1618–1648, która mocno doświadczyła okolicę. Cegły w oknach, wmurowane najpewniej w XV wieku, przemawiają przeciw zniszczeniu przez husytów.

W 1666 roku kościół na pewno nie nadawał się już do odprawiania nabożeństw. Opis z tego roku mówi o ruinie świątyni pod wezwaniem św. Anny, zbudowanej dla procesji ze Świebodzic. Szły one od kościoła parafialnego św. Mikołaja. Proboszcz nie miał w Pełcznicy domu, ale miał spichlerz, ziemię orną i inne dobra, a do kościoła należała wieś Cieszów. Opis wymienia też dwóch witryków, czyli świeckich opiekunów kościelnego majątku: Michaela Weissa i Joannesa Kellera. Kantor pochodził z miasta, a skryba miał w Pełcznicy dom z ogródkiem.

Kościół stoi więc w ruinie od ponad trzystu pięćdziesięciu lat. Teren wokół prezbiterium jest ogrodzony siatką.