Co kwadrans na wieży oławskiego ratusza drewniana Śmierć wymachuje kosą, a przy uderzeniach zegara kogut goni kurę. Figury napędza mechanizm z 1718 roku. Mniej więcej wtedy w zamku nad Odrą, dwadzieścia kilometrów na południe od Wrocławia, kończył się dwór Jakuba Ludwika Sobieskiego, syna króla Jana III. Przez kilkaset lat rządzili w Oławie kolejni władcy, najpierw piastowscy książęta, potem polski królewicz, a wokół ich rezydencji rosły kościoły, ratusz i kamienice Rynku.
Kościół Matki Bożej Pocieszenia
Przy Rynku stoi gotycka fara, dziś kościół Matki Bożej Pocieszenia. Jej część ołtarzowa pochodzi z drugiej połowy XIII wieku, jest więc starsza od zamku, a sklepienie ma żebra układające się w gwiazdę. Przez większość swoich dziejów fara była kościołem protestanckim. Ambonę ufundował jej książę legnicko-brzeski Jerzy III.
Zamek książąt brzeskich i Sobieskiego
W drugiej połowie XIV wieku książę legnicko-brzeski Ludwik I postawił nad Odrą zamek. Pod koniec XVI wieku włoski budowniczy Bernard Niuron przebudował go na renesansową siedzibę, z fasadami pokrytymi wzorami wydrapywanymi w tynku. Na chorągiewce wieży do dziś widnieje data 1588. Sto lat później zamek dostał barokową oprawę, za księcia Christiana z piastowskiej dynastii książąt brzeskich i jego żony, księżnej Luizy. To ona, po śmierci męża w 1672 roku władczyni oławskiego księstwa, dokończyła przebudowę, i od jej imienia zachowaną do dziś część zamku nazwano „pałacem księżnej Luizy”. Ten fragment, obecnie siedziba władz miasta, przetrwał z dawnego założenia najlepiej.
Piastowska linia brzeska wygasła w 1675 roku, wraz ze śmiercią syna Christiana i Luizy. Księżna dożyła w Oławie roku 1680, a potem księstwo przypadło cesarzowi. W 1691 roku zamek wydzierżawił od cesarza Leopolda I Jakub Ludwik Sobieski, syn króla Jana III. Tytuł książęcy wniosła mu w posagu żona, Jadwiga Elżbieta z rodu Neuburgów. Przez ćwierć wieku mieszkał tu z dworem syn polskiego króla, powiększał zamkową bibliotekę i gromadził kolekcję obrazów.
W lutym 1704 roku, w drodze z Oławy do Wrocławia, karetę Jakuba Ludwika i jego brata otoczyli jeźdźcy Augusta II, władcy Saksonii i króla Polski. Obaj bracia trafili na kilka lat do saskich więzień, bo August widział w Sobieskich rywali do korony. Księstwo Jakub stracił około 1718 roku, choć książęcy tytuł nosił formalnie aż do śmierci w 1737 roku w Żółkwi. Zamek przeszedł potem w pruskie ręce, popadał w ruinę i rozbierano jego skrzydła. O książęcym zamku w stolicy innego śląskiego księstwa pisaliśmy przy Oleśnicy.
Kościół świętego Rocha
Na południowym skraju dawnego miasta stoi mały kościół świętego Rocha, dawna kaplica cmentarna z początku XVII wieku. I on ma związek z saską niewolą Sobieskiego: żona królewicza ufundowała do niego obraz jako podziękowanie za uwolnienie męża.
Ratusz
Pierwszy ratusz postawiła pośrodku Rynku około 1353 roku księżna Katarzyna, wdowa po Bolesławie III. Przez wieki budynek płonął i odrastał. Zegar na jego wieży, z mechanizmem z 1718 roku, ma cztery tarcze i cztery figury: króla Salomona, Śmierć z kosą, kulę pokazującą fazy księżyca i koguta z kurą. Gdy w latach dwudziestych XIX wieku cały gmach przebudowano w duchu klasycyzmu, według wskazówek pruskiego architekta Karla Friedricha Schinkla, barokową wieżę z ośmiobocznym hełmem zostawiono. Zostawiono ją dla zegara, który chodzi do dziś. Wieczorem z galerii słychać hejnał, a przy remoncie w 2001 roku w kuli hełmu znaleziono skrytkę z monetami i pocztówkami dawnej Oławy.
Kamienice Rynku
W narożniku Rynku mieści się dawna apteka miejska, założona jeszcze pod koniec XVI wieku przez książęcego aptekarza, dziś Urząd Stanu Cywilnego. Jej barokowy portal wieńczy krata z motywem gryfa, a 13 lipca 1813 roku, w czasie wojen napoleońskich, nocował tu następca pruskiego tronu Fryderyk Wilhelm. Sąsiednie kamienice Rynku kryją renesansowe piwnice i barokowe szczyty.
Kościół świętych Piotra i Pawła
Kiedy środkową część południowego skrzydła zamku rozebrano, w jej miejsce w latach trzydziestych XIX wieku wstawiono kościół świętych Piotra i Pawła, w Oławie znany po prostu jako Petrus. Stoi przy placu Zamkowym. Pierwotnie nie miał wieży, a jego bryłę wiąże się z Schinklem. Wysoka wieża, dziś dobrze widoczna nad śródmieściem, zwieńczyła go w 1938 roku, po pożarze i przebudowie. Z tej parafii wyszedł błogosławiony Bernard Lichtenberg, urodzony w Oławie w 1875 roku. Jako proboszcz katedry świętej Jadwigi w Berlinie zaczął po Nocy Kryształowej publicznie modlić się za prześladowanych Żydów. Naziści aresztowali go w 1941 roku. Zmarł dwa lata później, w drodze do obozu w Dachau.
Dworzec kolejowy
Na południe od centrum stoi dworzec kolejowy, otwarty 21 maja 1842 roku na pierwszej linii kolei na Dolnym Śląsku, z Wrocławia do Oławy. To najstarszy czynny dworzec kolejowy w Polsce. Pierwszym pociągiem przyjechało czterystu zaproszonych gości, z orkiestrą w odkrytym wagonie, a na peronie ustawiono łuk triumfalny.
Cmentarz żydowski
Osadnictwo żydowskie w Oławie sięga XIV wieku, gdy miejscowi Żydzi dzierżawili między innymi mennicę, a królewicz Sobieski słynął później jako ich protektor. Własnej synagogi nigdy nie zbudowali, modlili się w domu przy zamku. Został po nich cmentarz przy ulicy Cichej z połowy XIX wieku, z około stu trzydziestoma zachowanymi nagrobkami.
Rzeźnia miejska i elektrownia wodna
W XIX wieku nad Odrą i jej bocznym kanałem, Młynówką, wyrósł przemysł. Zostały po nim dawna rzeźnia miejska i elektrownia wodna. Rzeźnię przy ulicy Rybackiej zaplanowano w 1891 roku jako cały kwartał zamknięty ceglanym murem, z ubojnią pośrodku podwórza. Elektrownię zbudowała nad Młynówką fabryka papieru, w miejscu młyna z 1775 roku. Prąd produkowała od 1898 do 1956 roku.