Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Przy ulicy Cichej , około półtora kilometra na południe od centrum Oławy, na niewielkiej działce stoi około stu trzydziestu nagrobków. To cmentarz żydowski, jedyny większy ślad po społeczności, która żyła w mieście przez stulecia i zniknęła w ciągu jednej dekady.
Obecność Żydów w Oławie sięga XIV wieku. W 1353 roku wzmiankowano tu Żydówkę Rachelę, która osiedliła się z dziećmi i służbą, a kilka lat później inną, Goldę. Ta pierwsza obecność skończyła się gwałtownie: prawdopodobnie w 1363 roku doszło w mieście do pogromu, po którym Żydów wygnano. Wrócili dopiero w XVII wieku. W 1623 roku dzierżawili tutejszą mennicę, a podoławska osada Baumgarten, dziś w granicach miasta, stała się w 1663 roku schronieniem dla Żydów uciekających z Moraw przed wojną.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieOława: zamek królewicza Sobieskiego i zegar z figurami
Gmina, która nie miała synagogi
Istotną rolę odegrał dwór na zamku. Królewicz Jakub Ludwik Sobieski, który u schyłku XVII wieku urządził w Oławie swoją rezydencję, słynął jako protektor Żydów, i za jego czasów osadnictwo żydowskie w mieście się rozwinęło. Formalna gmina żydowska powstała jednak dopiero w 1817 roku, a jej pierwszy statut pochodzi z 1850 roku. W 1863 roku utworzono w Oławie okręg synagogalny obejmujący cały powiat.
Nie była to liczna społeczność. Najwięcej Żydów mieszkało w Oławie w 1861 roku i było ich wtedy dwustu dziesięciu. Własnej synagogi nigdy nie zbudowali. Nabożeństwa odprawiano w domu modlitwy urządzonym w wynajętym lokalu przy placu Piastów, w przybudówce zamku, naprzeciw koszar i obok kościoła. Korzystano z niego do 1933 roku.
Cmentarz przy Cichej
Grunt pod cmentarz nabył w 1816 roku Samuel Steinmann, późniejszy właściciel dóbr w Baumgarten, a nekropolię otwarto w 1818 roku, wtedy jeszcze poza terenem zabudowanym. W 1833 roku Steinmann przekazał ją gminie żydowskiej, a na terenie stanął dom przedpogrzebowy. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1850 roku, najmłodszy z 1921. Spoczywają tu między innymi Pringsheimowie. Ta rodzina osiedliła się w Oławie na początku XIX wieku: Heimann Pringsheim prowadził hotel „Stadt Berlin” i dorobił się majątku na handlu, a jego potomkowie zyskali rozgłos w nauce i finansach, z Katią, żoną pisarza Thomasa Manna, włącznie. Księgi pochówkowe z lat 1875–1933 przechowuje dziś archiwum Muzeum Żydowskiego we Frankfurcie nad Menem.
Koniec przyszedł wraz z nazizmem. W czasie pogromu Nocy Kryształowej w 1938 roku zniszczono dom modlitwy i dwa żydowskie sklepy. Nazwiska oławskich Żydów znalazły się później na listach deportacyjnych do obozów i gett, między innymi do Auschwitz, Theresienstadt, Izbicy i getta łódzkiego. Cmentarz przetrwał wojnę w niezłym stanie, ale w kolejnych dekadach był systematycznie dewastowany. Porządkowali go później uczniowie oławskich i wrocławskich szkół, a w 2013 roku miasto ogrodziło teren. W 2024 roku nekropolię oznaczono pamiątkową tablicą w ramach programu znakowania cmentarzy żydowskich.
O mieście, w którym ta gmina żyła, opowiada przewodnik po Oławie, a o dworze, który był jej protektorem, wpis o zamku Sobieskiego.
