Zamek książąt głogowskich nad Odrą

W północno-zachodnim narożniku dawnych murów Głogowa, tuż nad Odrą, stoi zamek, którego najstarsze fragmenty pochodzą z czasów, gdy miasto było stolicą samodzielnego księstwa. Przez siedem stuleci pełnił kolejno funkcje warowni, rezydencji, siedziby sądu i wreszcie muzeum, a każda z tych ról odcisnęła się na jego murach.

Wieża z czasów Piastów

Pierwsza książęca warownia stanęła tu w połowie XIII wieku, po tym jak Głogów lokowano na lewym brzegu rzeki. Z tej najstarszej budowli przetrwała do dziś wieża ostatecznej obrony, pierwotnie wolnostojąca. Wejście prowadziło do niej kilka metrów nad poziomem dziedzińca, a w jej wnętrzu mieścił się loch głodowy. To najstarszy element całego założenia. Źródła nie są zgodne co do tego, który z głogowskich Piastów rozpoczął budowę, ale wszystkie wiążą ją z książęcą fundacją z połowy XIII stulecia.

Po wielkim pożarze miasta w 1291 roku książę Henryk III wzniósł nowy zamek, tym razem w całości murowany. Fragmenty tamtych ścian zachowały się w murach dzisiejszej budowli. Zespół tworzyły wtedy wolno stojąca wieża oraz trzy budynki przylegające do murów obwodowych, a ich obrys odpowiadał w przybliżeniu dzisiejszemu układowi skrzydeł. Przez następne stulecia, gdy księstwo przechodziło z rąk do rąk, zamek płonął i podupadał: część murów runęła pod koniec XVI wieku, kolejne zniszczenia przyniósł pożar z 1615 roku i wojna trzydziestoletnia.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieGłogów: książęca stolica i piastowski zamek

Od warowni do barokowej rezydencji

Decydująca zmiana przyszła w drugiej połowie XVII wieku. Z inicjatywy starosty Jana Bernarda von Herberstein w latach 50. i 60. tego stulecia przebudowano zamek w czteroskrzydłową rezydencję z regularnym, wewnętrznym dziedzińcem. Wtedy powstała reprezentacyjna wielka sala, ozdobiona na suficie malowidłem przedstawiającym cesarza Leopolda na koniu, a na ścianach zawisły portrety głogowskich książąt i starostów. Wschodnią ścianę dziedzińca rozczłonkowano arkadami, budynek podwyższono o piętro, a dawną wolno stojącą wieżę obudowano i włączono w południowo-zachodni narożnik. Zamek przybrał wtedy kształt zbliżony do dzisiejszego.

W kolejnym stuleciu, po zajęciu Śląska przez Prusy, na parterze urzędowała pruska administracja, a na wyższych kondygnacjach urządzono pokoje królewskie i ministerialne. Bywający w Głogowie pruski król Fryderyk II zatrzymywał się często w zamku, a w czasie wojen napoleońskich gościł tu Napoleon Bonaparte. W 1877 roku budowla stała się siedzibą Sądu Krajowego i pełniła tę funkcję aż do drugiej wojny światowej.

Zniszczenie i długa odbudowa

W 1945 roku zamek, jak niemal całe miasto, został poważnie zniszczony w czasie oblężenia twierdzy. Prace zabezpieczające ruinę ruszyły w 1961 roku, a decyzję o pełnej odbudowie podjęto w 1969 roku. Właściwa rekonstrukcja, połączona z przystosowaniem wnętrz do celów muzealnych, trwała od 1971 do 1982 roku. Odbudowano zamek w formie z czasów barokowej przebudowy, choć wieża otrzymała nowe, współczesne zwieńczenie, odbiegające od dawnego wieńca zębatych blanek. Początkowo mieściło się tu Muzeum Hutnictwa i Odlewnictwa Metali Kolorowych, a od 1983 roku budowla jest siedzibą Muzeum Archeologiczno-Historycznego.

Co zachowało się w murach

Mimo powojennej odbudowy zamek kryje sporo autentycznej substancji. W piwnicach zachowały się fragmenty średniowiecznych murów z przełomu XIII i XIV wieku, a w jednym z pomieszczeń widać surowy, nieotynkowany mur z cegły przemieszanej z kamieniem polnym i rzecznymi otoczakami. W przyziemiu i piwnicach przetrwały dawne murowane sklepienia, między innymi w salach pod dzisiejszą restauracją i w reprezentacyjnej sali od południowego wschodu. Z barokowej przebudowy pochodzą dwie ozdobne klatki schodowe oraz kamienne portale wejść na dziedziniec.

Zamek stoi w północnej części rozległego kwartału między ulicami Bramą Brzostowską, Nadbrzeżną, Zamkową i Gołębią. Jego frontowa, wschodnia elewacja zwraca się ku Bramie Brzostowskiej , elewacja południowa otwiera się na skwery i zieleń, a północna wychodzi wprost na Odrę, przy której płynie równoległa linia kolejowa. Polityczne dzieje książęcej stolicy, której zamek był siedzibą, rozwijamy w osobnym wpisie o piastowskim Głogowie i obronie z 1109 roku.