Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Na prawym brzegu Odry, na Ostrowie Tumskim, wznosi się kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. To najstarsza dzielnica Głogowa i najstarsza świątynia kolegiacka na Śląsku, a jej początki sięgają czasów pierwszych Piastów. W murach kościoła zachowały się warstwy z blisko tysiąca lat, od romańskich reliktów po gotyk, i to czyni kolegiatę najstarszą zachowaną budowlą w mieście.
Od romańskiej świątyni do gotyckiej hali
Badania archeologiczne prowadzone we wnętrzu kolegiaty odsłoniły pozostałości dwóch kamiennych, jednonawowych świątyń, których budowę wiąże się z czasami Bolesława Szczodrego i Bolesława Krzywoustego. W 1120 roku kościół podniesiono do rangi kolegiaty, a przy okazji ufundowania głogowskiej kapituły kanoników. Do jej grona należał w przyszłości Jan z Głogowa, astronom i filozof, który przy tej właśnie świątyni zdobywał pierwszą naukę. Do 1262 roku powstała tu późnoromańska bazylika o trzech nawach, a jej ślady, między innymi półkolumny łuku oddzielającego nawę od prezbiterium oraz detale w samym prezbiterium, przetrwały w murach do dziś.
Obecny kształt kolegiata zawdzięcza gruntownej przebudowie z lat 1413–1466, kiedy powstała gotycka trzynawowa hala z szeregiem kaplic. W XVIII wieku wnętrze zbarokizowano. Wysoka na siedemdziesiąt pięć metrów neogotycka wieża, zwieńczona pozłacanym, pięciometrowym krzyżem, stanęła w latach 1838–1842, po tym jak zawaliła się starsza. Przez wieki świątynia rosła i zmieniała styl, zachowując przy tym najstarsze romańskie jądro.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieGłogów: książęca stolica i piastowski zamek
Zaginiona Madonna Głogowska
Największym skarbem kolegiaty była Madonna Głogowska, obraz przedstawiający Marię z Dzieciątkiem, namalowany w 1518 roku przez Lucasa Cranacha Starszego. W czasie drugiej wojny światowej wywieziono go z Głogowa, by uchronić przed frontem. Jedne przekazy mówią o roku 1943, inne o 1944, a trasa ewakuacji prowadziła przez kolejne dolnośląskie miejscowości. Po zakończeniu wojny obraz zarekwirował radziecki oficer i wywiózł go do Moskwy. Przez lata uchodził za zaginiony, aż w 2003 roku okazało się, że znajduje się w zbiorach Muzeum Puszkina. Polska strona podejmuje starania o jego odzyskanie od 2004 roku, jak dotąd bez skutku. W kolegiacie ogląda się dziś wierną kopię, wykonaną tradycyjną techniką dawnego malarstwa, a nie oryginał.
Utrata dzieła Cranacha była tylko jedną z ran, jakie zadała świątyni wojna. W 1945 roku kolegiatę zniszczono, a jej mury długo stały puste. Państwo przekazało je kościołowi katolickiemu dopiero pod koniec 1973 roku.
Odbudowa i dzisiejsze wnętrze
Właściwą odbudowę kolegiaty rozpoczęto w 1988 roku z inicjatywy księdza Ryszarda Dobrołowicza. Prace prowadzono najpierw ze środków własnych parafii, później z dotacji i składek, między innymi Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Pierwszą od czasu wojny mszę odprawiono tu w 1999 roku. Odbudowa trwa nadal: naprawiono mury prezbiterium, odtworzono posadzki nawiązujące do pierwotnych, a romańską kryptę z XII wieku, która może sięgać czasów obrony miasta z 1109 roku, urządzono jako rezerwat archeologiczny.
Współczesny wystrój wnętrza to w dużej mierze dzieło rzeźbiarza Czesława Dźwigaja, który zaprojektował witraże i wykonał brązowe drzwi. W 2006 roku na wieży zawieszono trzy nowe dzwony, odlane w Gliwicach, o imionach Florian, Barbara i Zofia. W 2020 roku, z okazji dziewięćsetlecia kapituły, przywrócono w Głogowie kapitułę kolegiacką. Przy kolegiacie łączą się dwa etapy pielgrzymkowego szlaku do grobu świętego Jakuba w hiszpańskim Santiago de Compostela: wielkopolski i dolnośląski. Miasto, którego dzieje zapisała ta świątynia, opisujemy w osobnym wpisie o piastowskim Głogowie.
