Wille fabrykantów w Bielawie przy ulicy Wolności

Fabryka Dierigów nie była w Bielawie jedyna. Wzdłuż głównej ulicy miasta, dziś ulicy Wolności, a przed wojną Hindenburgstrasse, stały zakłady i domy kilku innych rodzin fabrykanckich. Ich wille różnią się stylem: od wczesnego renesansu po barok i empire. Jeszcze jeden dom, przy bocznej ulicy Cmentarnej, zbudował syn kupca handlującego przędzą, doktor filozofii i muzyk.

Pałacyk Neugebauerów z Hermesem na szczycie

Najbogatsze zdobienia ma pałacyk pod numerem 22 , w północnej części miasta. Stoi cofnięty od ulicy, z placem przed frontem. Należał do rodziny Neugebauerów, właścicieli zakładów włókienniczych. W 1881 roku przebudowano jego parter i piętro razem z balkonem, a w 1886 roku dla Oskara Neugebauera dom dostał ostateczny kształt, wzorowany na architekturze wczesnego renesansu z XVI wieku. Na przełomie XIX i XX wieku mieścił się tu zarząd firmy B. Neugebauer Etablissement, nazwanej od Bernarda Neugebauera.

Dom ma dwie kondygnacje i rozbudowane poddasze pod dachem ze ściętymi szczytami. Na narożnikach poddasza stoją małe wieloboczne wieżyczki, częściowo drewniane, z bogatymi rzeźbieniami. Środek fasady wysuwa się do przodu na szerokość trzech okien. Wyrasta z niego trzykondygnacyjna wieżyczka: dwa dolne piętra na planie kwadratu, górne ażurowe, ośmioboczne. Na piętrze obok okna wieży jest okno podzielone na trzy części płaskimi półkolumnami w kształcie postaci kobiety i mężczyzny. Nad wszystkim wznosi się dwupiętrowy szczyt ze spiralnymi zawijasami po bokach. Na samej górze, w niszy, stoi figura Hermesa, zwanego też Merkurym, z tarczą, na której splatają się litery O i N, inicjały Oskara Neugebauera. Pod nim wyryto rok przebudowy: 1886. W narożniku przy fasadzie stoi jeszcze arkadowa latarnia przykryta kopułką.

W latach 20. XX wieku zakład razem z willą przejęła rodzinna firma Kauffmann Meyer Textilwerke AG z Głuszycy. Założył ją Meyer Kauffmann (1796–1871), a prowadzili jego synowie Salomon (1824–1900) i Julius (1829–1890). W latach 40. firma nazywała się MK Textil AG. Po wojnie powstały w tym miejscu Bielawskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego imienia Dąbrowszczaków „Bieltex”, które od inicjałów MK, czyli Meyer Kauffmann, nazywano „Emką”. Willa była siedzibą ich dyrekcji. W 1996 roku odnowiono malowany sufit na piętrze i sztukaterie głównej klatki schodowej. Po upadku zakładów budynek wystawiono na sprzedaż.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieBielawa: wieś tkaczy, która stała się miastem Dierigów

Dom fundacji Hilberta

Willa pod numerem 57 nie służyła jednej rodzinie. Hermann Hilbert zmarł 18 września 1888 roku i za pieniądze z jego spadku w 1892 roku powstała fundacja. W jej domu działał zakład opiekuńczy dla bezdomnych dziewcząt, aż do I wojny światowej. Po 1919 roku urządzono tu ewangelicki żłobek, Säuglingskrippe Hilbertstift. Na piętrze mieszkał trzeci duchowny parafii ewangelickiej. Dwaj pozostali mieszkali przy placu Kościelnym, obok ewangelickiego kościoła, dziś kościoła Bożego Ciała.

Dom zawdzięcza wygląd przebudowie z około 1890 roku, która nadała mu wystrój w stylu manieryzmu niderlandzkiego. Widać go w dekoracji wysuniętej części z wejściem: są tu słupki zakończone rzeźbionymi głowami, roślinne ornamenty i ściany z tynku udającego ciosy kamienia. Nad wejściem i oknami obok wytłoczono w blasze ornament w kształcie liści palmy. W holu na parterze i w pokojach od południa na piętrze stropy pokrywa bogata sztukateria w tym samym stylu. Oprócz głównej klatki schodowej dom ma dwie dodatkowe, prowadzące na tyły budynku.

Po II wojnie światowej, aż do lat 80., mieścił się tu internat Liceum Medycznego z Dzierżoniowa. Od północy przylega do niego mały park.

Willa Reinholda Flechtnera

Plany willi pod numerem 80 noszą datę lipiec 1903 roku. Powstały dla fabrykanta Reinholda Flechtnera. Na tej samej działce miał on też dom mieszkalny, stajnię i wozownię.

Dom ma plan zbliżony do kwadratu o boku około 17 metrów i dach mansardowy, który zamyka całą bryłę w kształt sześcianu. Każda elewacja ma wysuniętą część zwieńczoną łagodnym, półokrągłym szczytem z oknem. Do głównego wejścia od południa prowadzi ganek z dwiema kolumnami, które dźwigają balkon piętra. Za sienią otwiera się bardzo wysoki hall ze schodami na piętro, gdzie wokół klatki schodowej biegnie galeria. Za hallem jest duża sala. Ściany hallu, klatki schodowej, galerii i sali wyłożono drewnianą boazerią. Nad drzwiami piętra są sztukatorskie półokrągłe pola z medalionami, girlandami i wazonami ze wstęgami. Na wszystkich elewacjach rozsiano delikatne ornamenty w stylu empire.

Od strony ogrodu dom ma werandę otoczoną parami kolumn. Jej płaski dach z żelazną balustradą służy jako balkon piętra. Po wojnie w willi urządzono dom kultury i bibliotekę miejską, a za domem powstał kort tenisowy.

Dom Rosenbergerów

Dom pod numerem 148 wiąże się z wielowydziałową fabryką tekstylną, którą w latach 40. XIX wieku założył Franz Rosenberger. Dokładna data budowy nie jest znana. Dom pojawia się w archiwach w 1897 roku, więc powstał niewiele wcześniej, być może w latach 80. XIX wieku. Dobudowano go do starszej wozowni. Ślad jej dawnego dachu widać do dziś na jednej ze ścian.

Z czasem dom stał się budynkiem mieszkalno-biurowym, ale wciąż należał do Rosenbergerów. Ma bogato zdobione elewacje: szczyt z wolutami, figury, wazony, balkon na ozdobnych wspornikach i kasetonowy spód gzymsu. Wnętrza mają posadzki z marmuru i lastryka. Po 1945 roku budynek przejęła służba zdrowia i urządziła w nim przychodnię. W połowie lat 90. zaczął się remont elewacji. Przewidziano w nim odtworzenie zniszczonego balkonu i wazonów.

Pałacyk z apteką

Niedaleko, pod numerem 158 , stoi pałacyk fabrykancki z początku XX wieku, zbudowany od razu z apteką i częścią mieszkalną. Ma plan w kształcie litery L i dwie kondygnacje. Fasadę od ulicy zdobi portyk z dwiema kolumnami i para płaskich półkolumn. Parter pokrywa tynk udający kamienne bloki. Okna piętra mają trójkątne daszki, a w narożnikach szczytów stoją rzeźby. Do wejścia prowadzą schody na planie litery T, obłożone płytami piaskowca. W pierwotnej części domu zachowała się stara stolarka drzwi.

Willa Wolffa przy Cmentarnej

Ostatni dom stoi poza ulicą Wolności, na rogu Piastowskiej i Cmentarnej. Zbudował go Carl Traugott Wolff, doktor filozofii, muzyk i inżynier. Był synem doktora Traugotta Wolffa, który założył firmę handlującą przędzą i innymi artykułami dla przemysłu włókienniczego. Wcześniej Carl Traugott mieszkał w rodzinnej willi przy Wolności 155, której już nie ma.

Willa przy Cmentarnej 2 powstała w drugiej połowie XIX wieku. Łączy formy neobarokowe i neorenesansowe: ma płaskie półkolumny z ozdobnymi głowicami, trójkątne szczyty nad oknami, fryzy i rzeźby przy portalu. Najbardziej okazała jest elewacja od strony Piastowskiej. Na parterze właściciel prowadził prywatną szkołę muzyczną, a na piętrze mieszkał.

Po II wojnie światowej dom zajęła Spółdzielnia Pracy Krawieckiej imienia Nikosa Belojanisa. Działała tu do połowy lat 60. Później parter zajmowały oddział Banku Spółdzielczego, Bank Rolny i administracja domów górnej Bielawy. Dawne mieszkanie Wolffa na piętrze podzielono między kilka rodzin. W 1970 roku po pożarze naprawiono dach. Pod koniec lat 90. budynek starannie odnowiono. Nie odtworzono tylko attyki, ozdobnej ścianki nad gzymsem, zniszczonej w latach 60.

Podobne domy fabrykantów stoją w sąsiednim Dzierżoniowie, przy Świdnickiej i Szkolnej.