Kaplica Marylskich i cmentarz w Brwinowie

Prawie wszystko, z czego Brwinów słynie, powstało po przyjściu kolei: wille, pałac, kamienice przy rynku. Najstarszy zabytek miasta jest starszy od tego wszystkiego i zrobiony z drewna. Stoi w środku cmentarza parafialnego przy ulicy Powstańców Warszawy, na osi głównej alei, wśród starych drzew.

To kaplica grobowa rodziny Marylskich . Zbudowano ją, jak podaje tradycja, jeszcze pod koniec XVIII wieku, a do Brwinowa trafiła w 1857 roku. Wcześniej służyła jako kaplica dworska w majątku Marylskich w Książenicach pod Grodziskiem Mazowieckim.

Kaplica, która przyjechała z Książenic

Przeniósł ją tu Eustachy Marylski, ówczesny dziedzic Książenic. Zrobił to z konkretnego powodu: postawił kaplicę na grobie swojego ojca, Piotra Marylskiego, oficera z czasów insurekcji kościuszkowskiej i radcy stanu, czyli wysokiego urzędnika państwowego, z epoki Księstwa Warszawskiego, zmarłego w 1829 roku. Do dziś w szczycie nad wejściem wisi piaskowcowa tablica fundacyjna, a pod zadaszonym wejściem, wspartym na słupach, znajdowała się płyta nagrobna Piotra Marylskiego. Budynek pełni więc funkcję rodzinnego mauzoleum, z kryptą grobową ukrytą pod podłogą.

Prawdopodobnie właśnie podczas przenosin kaplica dostała klasycystyczny wygląd, modny w połowie XIX wieku. Możliwe też, że powstała w drugiej połowie XVIII wieku, a przy przeprowadzce do Brwinowa ją przebudowano. Nie wiadomo tego na pewno, bo najstarsze dzieje kaplicy znane są tylko z przekazu.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieBrwinów: letnisko warszawskich willi przy kolei

Drewno udające kamień

Kaplicę wzniesiono z bali w konstrukcji zrębowej, a z zewnątrz obito pionowymi deskami. Od frontu ma podcień wsparty na czterech kwadratowych słupach z żłobkowaniami, imitujących kamienne kolumny. Słupy dźwigają trójkątny szczyt, w którym umieszczono okrągłe okienko w kształcie wolego oka. W ścianach bocznych są prostokątne okna zamknięte u góry półkolem z drewnianym podziałem w wachlarz, część szyb jest kolorowa. Na kalenicy dachu, od frontu, siedzi mała ażurowa wieżyczka zwieńczona krzyżem.

To jeden z niewielu drewnianych zabytków sakralnych, jakie przetrwały na Mazowszu. Do lat dziewięćdziesiątych XX wieku prowadzono przy nim tylko bieżące naprawy, a potem, z inicjatywy miejscowego koła Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, kaplicę systematycznie odnawiano. Wymieniono podmurówkę i słupy podcienia, naprawiono więźbę, położono nowy dach, a wieżyczkę pokryto blachą miedzianą.

Cmentarz i jego groby

Sam cmentarz założono w pierwszej połowie XIX wieku i kilka razy powiększano, aż rozrósł się do około czterech hektarów. Otacza go częściowo zabytkowy mur z bramą z drugiej połowy XIX wieku. Spoczywają tu uczestnicy powstań narodowych, żołnierze walczących ze sobą armii z pierwszej wojny światowej, uczestnicy wojny 1920 roku, polegli w bitwie pod Brwinowem we wrześniu 1939 roku oraz powstańcy warszawscy.

Cmentarz jest też miejscem pochówku rodziny Iwaszkiewiczów. Leży tu pisarz Jarosław Iwaszkiewicz, jego żona Anna, tłumaczka i pisarka, oraz ich córka Maria, dziennikarka i felietonistka. Obok spoczywa teść Iwaszkiewicza, Stanisław Wilhelm Lilpop, przemysłowiec i fotograf, który podarował córce i zięciowi dom w pobliskim Stawisku. Był synem Stanisława Lilpopa, warszawskiego fabrykanta, który w 1861 roku kupił i zaczął parcelować dobra brwinowskie. Majątek odziedziczył po ojcu, a w 1925 roku przekazał tereny pod założenie Podkowy Leśnej.

Marylscy z Książenic

Marylscy, którym kaplica zawdzięcza istnienie, byli rodziną ziemiańską spod Grodziska. Piotr Marylski walczył jako kapitan w wojskach kościuszkowskich. Jego syn Eustachy, ten sam, który przeniósł kaplicę do Brwinowa, władał Książenicami przez kilka dekad i był nie tylko gospodarzem, ale też podróżnikiem i literatem. Napisał między innymi pracę o grobach Polaków rozsianych za granicą, a w swoim dworze przyjmował poetę Kazimierza Brodzińskiego. Kaplica, którą przeniósł do Brwinowa, nosi nazwisko jego rodziny do dziś.