Barokowy dwór w Zgorzelcu: willa kupca Ameißa nad Nysą

Dom przy ulicy Daszyńskiego 95 figuruje w rejestrze zabytków jako dwór, ale zbudowano go jako podmiejską willę w ogrodzie. Postawił ją w latach 1722–1723 Johann Christian Ameiß, kupiec i radny z Görlitz, miasta, którego prawobrzeżną częścią był wtedy dzisiejszy Zgorzelec. Datę budowy i nazwisko właściciela wykuto na tablicy wmurowanej we wschodnią ścianę i na zworniku, czyli kamieniu w szczycie łuku nad głównym wejściem. Ulica, przy której stoi dom, biegnie równolegle do Nysy i przed wojną nazywała się Prager Straße, czyli Praska.

Johann Christian Ameiß, kupiec płótnem z Żytawy

Görlitz rozkwitło w XV i XVI wieku jako pośrednik w handlu między krajami niemieckimi, Polską i Litwą, Moskwą i Węgrami. Po zastoju czasu wojny trzydziestoletniej handel i rzemiosło znów się rozwinęły, a w mieście rosły nowe fortuny kupieckie.

Jedną z nich zbudował Johann Christian Ameiß (1688–1742), radny miejski, pochodzący z Żytawy. Handlował płótnem i adamaszkiem, czyli tkaniną, w której wzór tkany jest w samym splocie. W latach 1726–1729 wystawił na lewym brzegu Nysy, przy dzisiejszej Neißstraße, czyli ulicy Nyskiej, obok ratusza, bogatą barokową kamienicę mieszkalną i handlową. Dziś mieści się w niej muzeum w Görlitz. Willę za rzeką zbudował kilka lat wcześniej.

Ameiß dorobił się na płótnie w czasach, gdy z tego samego towaru żyła Jelenia Góra. O tamtym handlu pisaliśmy przy podcieniowych kamienicach rynku w Jeleniej Górze.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieZgorzelec: dom Böhmego i gmach, w którym podpisano granicę

Willa na miejscu bielarni

Dom stanął na tarasie nad korytem rzeki, którego krawędź umacnia kamienny mur oporowy. Wcześniej była tu bielarnia, miejsce, gdzie bielono płótno, zaznaczona na planach miasta z początku XVIII wieku. Posesja była duża, prostokątna i mocno wydłużona wzdłuż rzeki. Dom stał pośrodku ogrodu ozdobnego, przeciętego alejami pod kątem prostym, które zbiegały się przy samym budynku. W kolejnych latach działkę wielokrotnie dzielono.

Dawne plany pokazują, że dom wielokrotnie zmieniał kształt. Jeszcze w latach 90. XIX wieku do głównego budynku przylegały dwa skrzydła. Willę wtedy przebudowano. Z tej przebudowy pochodzą zmiany w klatce schodowej i drzwi głównego wejścia z monogramem AW. Na zdjęciu z okresu międzywojennego dom ma wysoki dach z rzędem okien na poddaszu i stoi w ogrodzie z wysokimi drzewami.

Barokowy dwór przy Daszyńskiego 95 po wojnie

Po II wojnie światowej budynek przejęło państwo polskie. W czasach PRL mieścił się w nim rejonowy związek spółek wodnych, a w 1991 roku wprowadziło się Towarzystwo Robót i Usług Lądowo-Wodnych ToReL. Prawdopodobnie w latach 70. XX wieku dom przebudowano i dostosowano do nowych potrzeb. Boczne skrzydło, dobudowane do głównego budynku, podniesiono wtedy o jedno piętro i przedłużono o dwa okna, a jego spadzisty dach zastąpiono płaskim. Przy tej okazji zniknęły zdobienia ścian skrzydła i dawne okna. Obramienia namalowane na nim farbą tylko naśladują dawny wystrój. W 1997 roku powódź podmyła ściany skrzydła. W tym samym roku dom przejął nowy użytkownik i przeprowadził kolejny remont.

Główny budynek zachował dawny kształt i zdobienia. Ściany dzielą pionowe pasy z tynku, część z nich żłobiona tak, by udawała kamienne bloki, a piętra oddziela poziomy, wystający pas. Z kamienia są tablica z datą i nazwiskiem, rzeźbione obramienie głównego wejścia od północy i szeroki, profilowany pas pod dachem. Drewniana konstrukcja dachu nad korpusem przetrwała z dawnymi połączeniami na drewniane kołki.

We wnętrzu część oryginalnych sklepień przetrwała. Na parterze, we wschodnich pomieszczeniach, są sklepienia krzyżowe, a wąski korytarzyk nakrywa sklepienie kolebkowe, półokrągłe. Na piętrze, w pomieszczeniu między korpusem a korytarzem skrzydła, zachowało się sklepienie krzyżowe ze zwornikiem. Dwór przy Daszyńskiego 95 jest wpisany do rejestru zabytków.