Dom przysłupowy w Zgorzelcu: zagroda kołodzieja z Wigancic

Dom przy Alejach Lipowych w Zgorzelcu nie powstał w tym mieście. Zbudowano go w 1822 roku we wsi Wigancice Żytawskie, przy granicy. Pod koniec XX wieku wieś miała zniknąć pod rozbudowującą się kopalnią węgla brunatnego Turów. Dom rozebrano i przeniesiono, a w Zgorzelcu nazywa się go Domem Kołodzieja.

Wigancice Żytawskie, wieś na granicy

Wigancice od dawna leżały na granicy, najpierw między Saksonią a Czechami. Za czasów cesarstwa niemieckiego przebiegała tu granica Niemiec z Austro-Węgrami, po 1918 roku granica Niemiec i Czechosłowacji. W 1945 roku wieś przyłączono do Polski. Dom stał w jej centrum, na południowej krawędzi skarpy nad doliną potoku płynącego przez wieś. Razem z dwoma budynkami gospodarczymi tworzył zagrodę. Od południa ciągnęły się łąki, a wjazd od strony głównej wiejskiej drogi obsadzono dwiema lipami.

Dom zbudowano prawdopodobnie dla rodziny miejscowego kołodzieja, Waltera Stephana. Na zworniku nad wejściem wykuto datę 1822, inicjały WS i numer 19. Stephanowie mieszkali tu do 1945 roku. Po wojnie zagrodę zasiedliła rodzina Kniołków. Historię domu i rodziny Stephanów spisał w 1978 roku w maszynopisie imiennik kołodzieja, także Walter Stephan, dodając do niej graniczne opowieści i obyczaje wsi.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieZgorzelec: dom Böhmego i gmach, w którym podpisano granicę

Kopalnia Turów i przeniesienie domu

W 1989 roku wokół kopalni i elektrowni Turów wyznaczono strefę ochronną, w którą weszły Wigancice. Wieś przeznaczono do wysiedlenia, a jej zabudowę do zrównania z ziemią. W 1994 roku kopalnia odkupiła dom od właścicieli i przeznaczyła go do rozbiórki.

Zamiast go zburzyć, w 1999 roku wojewódzki konserwator zabytków zdecydował, że dom zostanie rozebrany i przeniesiony. Kopalnia zawarła umowy i dostała zgody na rozebranie, przewiezienie i złożenie go w nowym miejscu w Zgorzelcu. Jeszcze w 1999 roku architekci dokładnie zmierzyli budynek i przygotowali projekt jego rozbiórki i przeniesienia, a konserwator opracował plan ratowania kamiennych detali. W 2000 roku wymontowano okna i oddano je do konserwacji. Dom rozebrano we wsi i złożono na nowo w Zgorzelcu. Dom przysłupowy z Wigancic stoi dziś przy Alejach Lipowych 1.

Jak zbudowany jest dom przysłupowy

Dom łączy kamień, cegłę, drewno i glinę. Zewnętrzne ściany parteru wymurowano z łamanego kamienia na zaprawie wapiennej, wewnętrzne z cegły. W północnej części parteru, w kuchni i izbie mieszkalnej, ściany są drewniane, z belek układanych jedna na drugiej i łączonych na rogach. Te ściany dźwigają tylko sufit izby. Ciężar piętra i dachu przejmuje coś innego: na drewnianych słupach ustawionych obok ścian parteru, połączonych ukośnymi zastrzałami tak, że tworzą rząd łuków. Od tych słupów, przysłup, bierze nazwę cały typ domu. Piętro ma drewnianą konstrukcję z belek, a pola między nimi wypełniono gliną na ruszcie z drewna i trzciny. Tak samo zbudowano szczyt.

Obramienia okien i drzwi oraz portale wykuto z piaskowca, a w drewnianych częściach domu opaski okien są drewniane. Nakrywa go łamany dach mansardowy, kryty płaską, zaokrągloną na końcu dachówką, czyli karpiówką, ułożoną podwójnie. W piwnicy jest ceglane sklepienie beczkowe, a w części dla zwierząt na parterze takie same sklepienia z wcięciami. Sień i izby od północy mają stropy z drewnianych belek.

Podłogi zdradzają dawny podział domu. Sień wyłożono płytkami w czarno-białą szachownicę ułożoną w romby, w części dla zwierząt leżały cegły i wylewki, a w części mieszkalnej białe, drewniane podłogi, takie same jak na piętrze. Do piwnicy prowadzą kamienne schody, na piętro drewniane, z prostymi szczeblami balustrady, na poddasze stroma drabina. Okna podzielono drewnianymi listewkami na trzy pola, w oknach sieni zachowały się gęste kraty, a jedno okno od frontu zamykała okiennica wzmocniona stalowymi pasami.