Hala Pamięci w Zgorzelcu: pomnik cesarzy i Układ Zgorzelecki

Nad parkiem nad Nysą Łużycką wznosi się kopuła wysoka na 42 metry, zwieńczona koroną cesarską. Należy do gmachu, który zbudowano jako pomnik dwóch niemieckich cesarzy i muzeum Górnych Łużyc, regionu, do którego należy też Zgorzelec, wtedy jeszcze prawobrzeżna część niemieckiego Görlitz. Niespełna pół wieku później, 6 lipca 1950 roku, premierzy Polski i NRD podpisali w nim układ o granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Dziś to Miejski Dom Kultury.

Górnołużycka Hala Pamięci, pomnik dwóch cesarzy

W 1888 roku zmarło dwóch cesarzy niemieckich, Wilhelm I i Fryderyk III. Mieszkańcy Górnych Łużyc postanowili uczcić ich i zjednoczenie Niemiec budowlą, która byłaby pomnikiem i muzeum naraz. Pieniądze zebrano ze składek. Konkurs na projekt wygrał mieszkający w Görlitz architekt Hugo Behr, a budowa trwała od 1898 do 1902 roku. Gmach nazwano Górnołużycką Halą Pamięci z Muzeum Cesarza Fryderyka. Bywa też nazywany Górnołużycką Halą Chwały.

Uroczystego otwarcia dokonał 28 listopada 1902 roku cesarz Wilhelm II. Muzeum zaczęto urządzać w kwietniu 1903 roku i otwarto 1 czerwca 1904 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieZgorzelec: dom Böhmego i gmach, w którym podpisano granicę

Muzeum Cesarza Fryderyka

Zbiory muzeum obejmowały galerię obrazów, dział prehistorii i historii Górnych Łużyc, rzemiosło artystyczne, monety, ceramikę, starodruki i prace regionalnych artystów. Z czasem doszły do nich militaria z okresu I wojny światowej. W holu stały posągi Wilhelma I i Fryderyka III, a dziś w tym miejscu wisi lustro. Przed filarami sali pod kopułą ustawiono popiersia niemieckich władców, a w niszach na piętrze posągi Bismarcka, Moltkego i Roona. Pod koniec II wojny światowej część zbiorów zaginęła, a część trafiła do dzisiejszego Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

Kopuła, rzeźby i marmurowe schody

Budynek stoi pośrodku rozległego parku, około 200 metrów od Nysy. Od południa ma amfiteatr, a za nim niewielki staw. Ma prawie kwadratowy plan i zwartą bryłę. Nad wysokim przyziemiem jest jedno główne piętro, a nad nim wysokie murowane ścianki, za którymi chowają się płaskie dachy części bocznych. Pośrodku wyrasta kwadratowa nadbudówka z kopułą i latarnią na szczycie. Front i bok od północnego wschodu obłożono płytami piaskowca, z kamienia są też kolumny, płaskorzeźby i rzeźby. Kopuła i dachy boczne mają stalową konstrukcję i są przeszklone.

Do wejścia prowadzi portyk z kolumnami i trójkątnym przyczółkiem. Po lewej stronie schodów stoi rzeźba przedstawiająca wojnę, po prawej pokój, a nad szczytem przyczółka rzeźba Wiktorii, bogini zwycięstwa. Dwie grupy rzeźb na fasadzie wykonał berliński rzeźbiarz Hugo Lederer. Okna głównego piętra ujęto płaskimi kolumnami przy ścianie, a pod nimi biegną ażurowe balustrady z rozetami. Okna wyższego poziomu otaczają rzeźbione wiązki broni i zbroi, a nad nimi trójkątne daszki wypełniają rośliny, zwierzęta i ludzkie głowy.

Trzy wejścia prowadzą do właściwej Hali Pamięci, kwadratowej sali o boku około 19 metrów i wysokiej na mniej więcej 21 metrów, nakrytej kopułą. Od środka wieńczy ją dziewięć witraży. Wokół biegnie dwukondygnacyjna galeria na masywnych filarach, a za nią pomieszczenia połączone jedno za drugim. Ściany wyłożono płytami kamienia, miejscami mozaikami, a sufity i drewno zdobią sztukaterie i snycerka. Marmurowe schody w holu rozdzielają się na trzy biegi. Mają szerokie balustrady z motywami roślinnymi i geometrycznymi, a na cokołach w górnej części leżą odlewane, metalowe lwy.

Układ Zgorzelecki w Hali Pamięci

Po wojnie gmach znalazł się po polskiej stronie nowej granicy. Od 1 lipca 1948 roku mieścił Powiatowy Dom Kultury. 6 lipca 1950 roku premierzy Polski i Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Józef Cyrankiewicz i Otto Grotewohl, podpisali tu Układ Zgorzelecki. Potwierdzał on granicę między obu państwami na Odrze i Nysie Łużyckiej i jej przebieg wzdłuż rzek, a więc także podział Görlitz na dwa miasta. W 1975 roku dom kultury przy ulicy Parkowej 1 dostał nazwę Miejskiego Domu Kultury.