Kamienice Zgorzelca: Daszyńskiego, Warszawska i okolice

W śródmieściu Zgorzelca, dawnej prawobrzeżnej części niemieckiego Görlitz, kilkaset metrów od Nysy, ciągną się pierzeje wysokich kamienic czynszowych, czyli domów z mieszkaniami na wynajem. Najstarsze z nich pochodzą z lat 80. XIX wieku, najmłodsze z 1914 roku. Na parterach mieściły sklepy, w piwnicach piekarnie, na piętrach mieszkania. Po 1945 roku niemal wszystkie przeszły na własność miasta. Ich fasady zdobią naczółki, wykusze, szczyty, loggie i secesyjne ornamenty, a na klatkach schodowych często przetrwały dawne posadzki.

Kamienice przy Warszawskiej

Ulica Warszawska to jedna z głównych ulic centrum, około 500 metrów od Nysy. Na jej początku, przy dużym skrzyżowaniu z Bohaterów Getta, Daszyńskiego i Sikorskiego, stoi narożna kamienica pod numerem 1 z 1907 roku. Ma wykusze, okna w dachu i balkony z pełnymi balustradami, a w częściowo zagłębionym w ziemi przyziemiu od ulicy dawniej mieściła sklepy. W środku przetrwała posadzka z czasu budowy: biało-niebieskie płytki ułożone w kwiaty, otoczone szlakiem udającym zwisające draperie. Słupki balustrady schodów zdobią płaskorzeźbione tulipany, a dolny słupek ma kształt obelisku z wieńcami i szyszkami.

Na rogu ze Staszica stoi kamienica pod numerem 2 z 1904 roku, łącząca dekorację w historycznych stylach z motywami secesyjnymi. Zdobią ją maszkarony, czyli rzeźbione twarze, a także kamienne rzeźby, ozdobne iglice i toczone słupki balustrad. Kamienica pod numerem 7 powstała między 1900 a 1910 rokiem, z secesyjnymi elementami na elewacji i we wnętrzach. W przyziemiu od ulicy mieszkał kiedyś dozorca, a od wschodu była pralnia. W latach 70. mieszkanie dozorcy przerobiono na sklep, a pralnię na piwnice dla lokatorów.

Najmłodsza w tym zestawie jest kamienica pod numerem 15 z 1914 roku. Ma murowane balkony z pełnymi balustradami, rozmieszczone symetrycznie po obu stronach klatki schodowej, i wykusze. W dawnej stróżówce w przyziemiu od podwórza działał przez pewien czas zakład fotograficzny, zlikwidowany w latach 90.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieZgorzelec: dom Böhmego i gmach, w którym podpisano granicę

Bohaterów Getta i Staszica

Przy Bohaterów Getta trzy sąsiednie kamienice wcinają się w zbocze niewielkiego wzniesienia. Najstarsza, pod numerem 3 , pochodzi z 1896 roku, ma loggie, czyli wnęki balkonowe wpuszczone w fasadę, i trójdzielne okna z filarkami, a na klatce schodowej posadzki z terakoty w geometryczne wzory. Kamienica pod numerem 5 z 1897 roku łączy formy barokowe i gotyckie. Jej fasadę zamyka obszerny szczyt, loggie zakończone balkonami ujęto we wspólne obramienie wypełnione roślinną dekoracją, a nadokienniki zdobi ornament. Najmłodsza, pod numerem 1a , powstała około 1900 roku. W jej wnętrzach zachowały się posadzki mozaikowe i sztukatorskie sufity z motywem roślinnym.

Na Staszica kamienica pod numerem 7 korzysta z form gotyckich. Wieńczy ją trójkątny szczyt obwiedziony schodkowym pasem, z metalowymi iglicami, a środkowe okno szczytu zamknięto ostrym, gotyckim łukiem. Na klatce schodowej leżą mozaikowe posadzki o motywach roślinnych, a w mieszkaniach stały secesyjne piece kaflowe.

Domańskiego: kamienica Juliusza Voigta i szpital z czasu wojny

Kamienicę pod numerem 2 postawił w latach 1898–1899 rentier Juliusz Voigt, czyli człowiek żyjący z kapitału i czynszów. Projekt prawdopodobnie przygotował przedsiębiorca budowlany August Fest, który prowadził budowę i podpisał się pod planami obok inwestora. W latach 1910–1911 dom podłączono do miejskich wodociągów i kanalizacji i urządzono w nim łazienki. Do 1943 roku kamienica należała do wdowy po Juliuszu, Klary Voigt. W czasie wojny władze miasta kazały urządzić w piwnicy schron przeciwlotniczy. Po wojnie dom przejęła polska administracja, a w latach 90. lokatorzy wykupili mieszkania i założyli wspólnotę. W klatce schodowej przetrwały posadzki mozaikowe z rozetami i ślimacznicami.

Na rogu ze Staszica stoi kamienica pod numerem 1 z 1898 roku. Ma wykusz, balkony z ozdobnymi metalowymi balustradami i murowane zwieńczenie nad dachem z iglicami. Mieszkańcy wspominają, że w czasie wojny i tuż po niej mieścił się w niej szpital. Na przełomie lat 40. i 50. przywrócono jej funkcję mieszkalną, a na klatce schodowej zostały ślady zamurowanych drzwi. W latach 50. w suterenie od Staszica działała jadłodajnia, w latach 70. wypożyczalnia sprzętu gospodarstwa domowego.

Daszyńskiego: piekarnie, cukiernie i sklepy

Środkowy odcinek ulicy Daszyńskiego, przy skrzyżowaniu z Kościuszki i Piłsudskiego, około 300 metrów od przejścia granicznego na moście, był centrum handlowym miasta. Kamienice z ostatniej ćwierci XIX wieku miały tu lokale handlowe na parterach i bramy przejazdowe na wspólne, duże podwórza.

Kamienica pod numerem 75a z 1888 roku miała przed wojną cukiernię na parterze i piekarnię w piwnicy. Po 1945 roku piekarnię upaństwowiono i rozbudowano o piętrowy aneks od podwórza. Zakład zlikwidowano w 1999 roku. Fasadę zdobią reliefy i ornamenty z tynku. Pod numerem 78 po wojnie połowę bramy przerobiono na cukiernię, a od tyłu dobudowano do niej piekarnię. Kamienica pod numerem 82 od początku miała piekarnię w piwnicy, z piecem, który jeszcze w latach 90. remontowano, i sklepy na parterze. Jej szeroką fasadę z dziesięcioma oknami w rzędzie dzielą pionowe pasy i daszki nad oknami, a zamyka trójkątny szczyt.

Wyróżnia się kamienica pod numerem 68 z przełomu XIX i XX wieku, z pięcioma oknami w rzędzie i lekko wysuniętym środkiem fasady. Nad oknami półokrągłe daszki kryją wachlarze z liści akantu, a wyżej trójkątne opierają się na zwiniętych w ślimak wspornikach. Na posadzkach przetrwały kolorowe, glazurowane płytki. Pod numerem 71 stoi kamienica z 1895 roku, której sień wyłożono czarno-białą posadzką kamienną w geometryczny wzór. Kamienica pod numerem 73 z 1906 roku ma secesyjne drzwi, częściowo przeszklone, i balkony na konsolach.

Na północnym krańcu odcinka kamienica pod numerem 98 z ostatniej ćwierci XIX wieku stoi tyłem do Nysy. Za jej podwórzem jest trawiasty plac, wysoki mur oporowy i nadbrzeżna aleja spacerowa. W łukach okien piwnicy przetrwały witraże z kolorowymi kołami na zielonym, żółtym albo fioletowym tle.

Kościuszki: tytoń, cukierki i bank

Na rogu Kościuszki, Daszyńskiego i Piłsudskiego stoi secesyjna kamienica pod numerem 2 z 1910 roku, ze ściętym narożnikiem. Do 1945 roku na parterze był sklep z wyrobami tytoniowymi, po wojnie sklep ze słodyczami Lucynka, a potem bank. Na klatce schodowej posadzki z lastryka ujęto w fantazyjne ramy z mozaikową gwiazdą, a okna mają witraże o geometrycznych wzorach. Kawałek dalej, na rogu z Sienkiewicza, kamienica pod numerem 16 z 1905 roku ma wykusze, których trzecia kondygnacja jest drewniana. W przedsionku i na podestach schodów przetrwała posadzka z białych płytek z żółtym i brązowym ornamentem ośmioboków, z bordiurą w meander.

Łużycka 11 w Ujeździe

Ostatnia z opisanych kamienic stoi poza centrum, w Ujeździe na południu miasta. To dawna wieś, wzmiankowana już na początku XIII wieku i kupiona przez radę Görlitz w 1380 roku. W 1415 roku działał tam miejski młyn, a na początku XVI wieku miejska papiernia. Prawdziwy rozwój przyszedł z koleją: linią Wrocław–Drezno z 1847 roku i linią do Jeleniej Góry z 1865 roku. W drugiej połowie XIX wieku liczba mieszkańców wzrosła pięciokrotnie, na początku XX wieku Ujazd uchodził za przemysłową dzielnicę Görlitz, a w 1929 roku włączono go do miasta.

Przy ulicy Łużyckiej, wylotowej drodze na południe, do Bogatyni, około 100 metrów od mostu kolejowego, stoi kamienica pod numerem 11 z 1898 roku, bliźniacza z sąsiednią pod numerem 9. Jej długa fasada ma dwanaście okien w rzędzie i wysoki ceglany dół. Okna nakrywają trójkątne daszki albo wystające listwy na wspornikach zdobionych kwiatem, a duże okna w dachu wieńczą szczyty z kulami. W latach 80. i 90. w przyziemiu urządzono piekarnię i kwiaciarnię, a przy elewacji wyrósł wysoki komin piekarni. W mieszkaniach pierwszego piętra przetrwały zabytkowe piece kaflowe.