Dworzec i parowozownia wachlarzowa w Lubaniu

Dworzec Lubań Śląski z cegły Augustina i parowozownia wachlarzowa na 21 torów: zabytki Śląskiej Kolei Górskiej, która dotarła do Lubania w 1865 roku.

Ceglany, dwukondygnacyjny dworzec z wysokimi oknami w łukowych obramieniach, fasada w kolorach ugru i ciemnej czerwieni, przed nim pusty plac i latarnia.
Fot. Antekbojar, CC0

W 1893 roku z dworca w Lubaniu odjechało 140 415 pasażerów. Na dworcu była restauracja, bufet, kasy biletowe i bagażowe, telegraf oraz osobne poczekalnie: dla kobiet, dla podróżnych pierwszej i drugiej klasy oraz dla trzeciej i czwartej. Pociągi jeździły stąd do Zgorzelca, Węglińca i Jeleniej Góry.

Śląska Kolej Górska

Plany kolei u podnóża Sudetów przygotowywano od 1851 roku. W latach 60. XIX wieku rosło zapotrzebowanie na śląski węgiel kamienny. W 1862 roku sejm pruski przyznał na budowę Śląskiej Kolei Górskiej 11,4 miliona talarów. Lubań dał 20 tysięcy talarów, podobną kwotę dołożył powiat. Linię budowało państwo, a gminy musiały oddać za darmo grunty pod tory.

Budowę zaczęto 13 sierpnia 1863 roku od pierwszego wbicia łopaty na trasie z Węglińca do Lubania, w okolicy dzisiejszego przejazdu na ulicy Tkackiej. 18 września 1865 roku odebrano trasę z Węglińca do Rybnicy pod Jelenią Górą, razem z odgałęzieniem ze Zgorzelca do Lubania. Dwa dni później linię poświęcono i oficjalnie otwarto.

Budową kierował radca rządowy Karl Malberg, a dworce zaprojektował architekt Hermann Cuno z Bydgoszczy. W latach 1865–1866 powstały według jego projektów dworce w Węglińcu, Lubaniu, Jeleniej Górze, Janowicach Wielkich i Wałbrzychu.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Wieża Bracka, ratusz Lindnera i wygasły wulkan w Lubaniu

Dworzec z lubańskiej cegły

Lubański dworzec zbudowano w latach 1864–1866. Cegłę dostarczyły zakłady ceramiczne Alberta Augustina, a Augustin sam kierował budową. Według lubańskich przekazów to ta sama cegła, której kolor zawdzięcza berliński Czerwony Ratusz.

Dworzec stoi na południowym skraju miasta. Z trzech stron otaczają go tory: na zachodzie do Zgorzelca, na północy do Węglińca, na południu do Jeleniej Góry. Z centrum prowadzi do niego aleja lip, klonów i jesionów, dzisiejsza ulica Dworcowa, która kończy się dużym placem przed fasadą.

Budynek miał dwa skrzydła, północne i południowe, połączone łącznikiem. Główne wejście było w skrzydle północnym, a wyjścia na dwa perony po obu stronach łącznika. To przykład pruskiego budownictwa z nieotynkowanej cegły z drugiej połowy XIX wieku. Ściany obłożono cegłą licową i bogato ozdobiono ceglanymi gzymsami, ramami, rozetami, ozdobnymi zwieńczeniami narożników i ażurową balustradą tarasu z wazami. Później elewacje pomalowano farbą w kolorach ugru, brązu i bieli.

W środku centralny hol na obu piętrach oświetla duży, ośmioboczny świetlik. Nad dawną poczekalnią trzeciej i czwartej klasy strop podtrzymują stalowe, ażurowe dźwigary, a kratownice wypełniono ozdobnymi rozetami.

Dworzec przebudowywano wkrótce po otwarciu. Jeszcze w XIX wieku dostawiono przybudówki po bokach fasady, około 1910 roku zmieniono okna i drzwi, a zapewne około 1920 roku postawiono zadaszenia nad peronami.

Wojna i powojenne losy

Linię zelektryfikowano przed wojną. W czasie II wojny światowej lubański węzeł kolejowy mocno ucierpiał, uszkodzony został też dworzec. Po wojnie Śląska Kolej Górska znalazła się w Polsce i weszła do sieci PKP. Jej wyposażenie elektryczne uznano jednak za radziecką zdobycz wojenną, rozebrano je i wywieziono do ZSRR. Linię ponownie zelektryfikowano dopiero w latach 60. i 80. XX wieku.

Po wojnie rozebrano południową część dworca, być może zniszczoną w czasie walk. W latach 70. urządzono od nowa hol. Na ulicy Dworcowej pierwsze kroki w Lubaniu stawiali powojenni osadnicy.

W 2026 roku PKP ogłosiły przetargi na projekt przebudowy dworca. Przetarg na same roboty zaplanowano na pierwszą połowę 2028 roku. Budynek ma zachować swój wygląd, a dużą część wynajmie Urząd Miasta Lubań, między innymi na miejską bibliotekę.

Parowozownia wachlarzowa

Kawałek na zachód od dworca, na terenie dawnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, stoi parowozownia wachlarzowa . Zakład powstał razem z koleją jako Królewskie Warsztaty Główne. W parowozowni remontowano lokomotywy, które obsługiwały Śląską Kolej Górską. Według jednych źródeł oddano ją do użytku w 1865 roku, według innych pod koniec lat 60. XIX wieku.

Budynek ma kształt wycinka koła. Lokomotywy wjeżdżały do niego z obrotnicy, ruchomej platformy z torem, którą obracano w stronę wybranego stanowiska. Od obrotnicy rozchodziło się wachlarzowo pierwotnie 21 torów, a każdy prowadził do osobnych wrót. Dach z drewna wzmocnionego stalowymi ściągami opiera się na ceglanych słupach, po 22 od frontu i od tyłu. W kalenicy i na połaciach dachu jest mnóstwo drewnianych wywietrzników z małymi daszkami. Wrota i okna zamknięto płaskimi łukami.

Długa, łukowato wygięta ceglana hala z rzędem wysokich wrót zamkniętych łukiem, niskim dachem z wywietrznikami, przed nią ogrodzenie z siatki i łąka z wysoką trawą.
Długa, łukowato wygięta ceglana hala z rzędem wysokich wrót zamkniętych łukiem, niskim dachem z wywietrznikami, przed nią ogrodzenie z siatki i łąka z wysoką trawą. Fot. lubanski.eu

W latach 1916–1920 zakład gruntownie zmodernizowano, w związku z elektryfikacją Śląskiej Kolei Górskiej. W północnej części parowozowni urządzono wtedy magazyny i warsztat mechaniczny z suwnicą. Zlikwidowano siedem z 21 torów, wrota zamurowano i wstawiono w ich miejsce okna. Wymieniono też obrotnicę na większą. Obrotnica z lat 20. XX wieku, z silnikiem elektrycznym, zachowała się. Obok stanęła nowa parowozownia z 1920 roku, w której tabor przestawiano już nie na obrotnicy, tylko na przesuwnicy, platformie jeżdżącej w poprzek torów.

W 1945 roku zakład przejęli Polacy niemal bez zniszczeń, ale wyposażenie warsztatów wywieziono do Związku Radzieckiego. Parowozownię najpierw przejęły PKP, potem stała się częścią Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Budowano i remontowano w niej wagony dla kolei, a od 1990 roku także tramwaje z Wrocławia, Krakowa i Gorzowa Wielkopolskiego. Pracownicy nazywali ją wagonówką.

Hala ma prawie trzy tysiące metrów kwadratowych. Należy do specjalnej strefy ekonomicznej i jest najstarszym budynkiem jej lubańskiej części. W Europie zachowało się zaledwie kilkanaście takich parowozowni. Podobna, mniejsza, z ośmioma stanowiskami, stoi przy dawnym węźle kolejowym fabryk bawełny w Dzierżoniowie.

Wiosną 2022 roku w parowozowni wybuchł pożar. Okna i drzwi zabito deskami, żeby nikt nie wchodził do środka. Przetarg na odtworzenie drewnianej konstrukcji dachu w dawnej formie rozstrzygnięto dopiero za piątym razem. Umowę podpisano z firmą TMB Polska za 3,1 miliona złotych netto, a 400 tysięcy złotych dołożyło Ministerstwo Kultury.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Zeitschrift für Bauwesen, Jg. XXIII, 1873
  • J. Bufe, Schlesische Eisenbahn, 1971
  • J. Bufe, Eisenbahnen in Schlesien. Ostdeutsche Eisenbahngeschichte, Bd. 4, Egglham 1993
  • M. Jerczyński, S. Koziarski, 150 lat kolei na Śląsku, Opole 1993
  • M. Sibilski, Historia kolei żelaznej w Lubaniu, Świat Kolei nr 12/2014
  • P. Dominas, Architektura Śląskiej Kolei Górskiej, Łódź 2014

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Lubań: inne miejsca

    Cały przewodnik po Lubaniu

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom pod Okrętem w Lubaniu i kupcy sukna

    Dom pod Okrętem w Lubaniu: barokowy dom kupców sukna przy murach miejskich, z płaskorzeźbą żaglowca nad drzwiami, przedwojenne muzeum i legenda o głowie kobyły.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom Solny w Lubaniu, miejski spichlerz między murami

    Dom Solny w Lubaniu: bazaltowy magazyn z lat 1537–1539, zbudowany między dwoma pasami murów na zapasy na wypadek wojny i zarazy, później więzienie i remiza.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kamienna Góra w Lubaniu: wulkan, park i Zameczek

    Kamienna Góra w Lubaniu: park na wygasłym wulkanie z bazaltowymi słupami w dawnym kamieniołomie, bombami wulkanicznymi i Zameczkiem z 1908 roku na szczycie.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Marii Panny w Lubaniu, gotycka kaplica za murami

    Kościół Marii Panny w Lubaniu: gotycka świątynia u stóp Kamiennej Góry, dawna kaplica cmentarna i morowa, od XVII wieku ewangelicka, z kamiennymi głowami pod sklepieniem.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy w Lubaniu

    Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy, dziś dzielnicy Lubania: gotycka świątynia nad Kwisą z kaplicą grobową Eberhardów i barokową amboną, obok dawny zajazd.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu, neogotyk Langera

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu: neogotycka świątynia magdalenek z lat 1857–1861 według projektu Alexisa Langera, przerobionego przez Alberta Augustina.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Ratusz w Lubaniu i Wieża Kramarska na rynku

    Ratusz w Lubaniu: renesansowy gmach z lat 1539–1544 z kamiennymi portalami Hansa Lindnera, Muzeum Regionalne w środku i Wieża Kramarska po starszym ratuszu.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Bracka i bazaltowe mury obronne Lubania

    Wieża Bracka w Lubaniu: 45 metrów bazaltu z 1318 roku, oblężenia husytów i szwedzkie próby rozbiórki, a obok niej odcinki podwójnych murów obronnych przy ulicy Podwale.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Trynitarska i dawne gimnazjum na placu Lompy

    Wieża Trynitarska w Lubaniu to wszystko, co zostało po farze spalonej w 1760 roku. Obok stoi gmach gimnazjum łacińskiego ufundowanego przez kanclerza Adriana Albinusa.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wille w Lubaniu na zboczu Kamiennej Góry

    Dwie XIX-wieczne wille w Lubaniu u stóp Kamiennej Góry: przy alei Kombatantów 2, z wieżą i kolorowymi kafelkami w korytarzach, i przy Górnej 1, z kolumnową loggią.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu: cegielnia z 1854 roku przy ulicy Izerskiej, której cegła i terakota trafiały do Berlina, Europy i Ameryki Południowej.

    Otwórz pełną mapę ↗