Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy w Lubaniu

Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy, dziś dzielnicy Lubania: gotycka świątynia nad Kwisą z kaplicą grobową Eberhardów i barokową amboną, obok dawny zajazd.

Jasny, przysadzisty kościół z czerwonym dachem i wysoką białą wieżą zwieńczoną zielonym, barokowym hełmem, przed nim kamienny mur i drzewa.
Fot. Robert Niedźwiedzki, CC BY-SA 4.0

Przy kościele Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Uniegoszczy krzyżują się szlaki pielgrzymie. Biegną tędy dawna Via Regia, Droga św. Jakuba z Gniezna przez Zgorzelec do Pragi i Via Cervimontana z Jeleniej Góry. Szlakowi św. Jakuba poświęcono pomnik, który stoi obok kościoła.

Wieś za Kwisą

Uniegoszcz była osobną wsią, po niemiecku Bertelsdorf. Dziś to dzielnica Lubania na wschód od starego miasta. Kościół stoi w zakolu Kwisy, przy ulicy Różanej. Teren kościelny otacza nieregularny mur z kamienia z bramą od wschodu, a od zachodu przylegają do niego zabudowania plebanii.

Pierwsza wzmianka o kościele w Uniegoszczy pochodzi z 1372 roku. Budowla, która stoi dziś, powstała na przełomie XV i XVI wieku. W 1504 roku dostawiono do niej od północy kaplicę grobową rodziny von Eberhardów. Ten rok przypomina ozdoba na zworniku sklepienia kaplicy.

W XVI i pierwszej połowie XVII wieku kościół należał do protestantów. W 1655 roku, na mocy decyzji cesarskiej komisji rewindykacyjnej, która odbierała kościoły protestantom, wrócił do katolików. Ewangelicy z Uniegoszczy chodzili odtąd do kościoła Marii Panny u stóp Kamiennej Góry.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Wieża Bracka, ratusz Lindnera i wygasły wulkan w Lubaniu

Barok i empory z 1832 roku

W pierwszej połowie XVIII wieku wnętrze przebudowano w stylu barokowym. W 1832 roku kościół przeszedł remont. Dostał wtedy dach naczółkowy, czyli dwuspadowy ze ściętymi trójkątnymi końcami, a w nawie stanęły klasycystyczne empory, drewniane galerie dla wiernych. Kolejny remont przeprowadzono w latach 1959–1965.

Kościół jest przysadzisty, prawie bez podziałów, a nad bryłą góruje czworoboczna wieża zwieńczona barokowym hełmem krytym miedzią. Nawa jest nieco wyższa i szersza od prezbiterium, które kończy się prostą ścianą. Od północy przylegają do kościoła trzy prostokątne przybudówki: zakrystia, kruchta i kaplica grobowa.

Ściany zbudowano z nieregularnego bazaltu i drobnego kamienia z niewielkim dodatkiem cegły i piaskowca, a potem otynkowano. Obramienia okien i drzwi są kamienne, część okien zamknięto u góry ozdobą w kształcie trójlistnej koniczyny. Okna mają różne kształty, od prostokątnych po półkoliste.

Wnętrze i kaplica Eberhardów

Wnętrze ma jedną nawę z drewnianymi emporami po bokach i od zachodu. Nawę z prezbiterium łączy szeroki i wysoki łuk. Nawa, prezbiterium i zakrystia mają płaskie, drewniane stropy z belek.

Z dawnego wyposażenia zachowały się barokowa ambona z rzeźbami, obraz olejny Droga na Golgotę i neogotyckie drzwi. Ołtarz główny pochodzi z XIX wieku i objęto go pracami konserwatorskimi.

W przeciwieństwie do nawy kaplica grobowa Eberhardów jest sklepiona. Ma dwa przęsła ze sklepieniem z krzyżujących się żeber, a na zwornikach wyrzeźbiono herby, między innymi rodu Eberhardów. W kaplicy stoją barokowy ołtarz i kamienna chrzcielnica z drewnianą pokrywą. Na ścianach wiszą epitafia: jedno barokowe z 1751 roku i kilka renesansowych z około 1550 roku. Późnogotyckie są kamienne wsporniki i zworniki. Część witraży w kaplicy pochodzi z początku XX wieku.

Obok kościoła stoi jeszcze jedna, osobna kaplica grobowa, klasycystyczna. Parafia należy dziś do dekanatu Lubań w diecezji legnickiej.

Dawny zajazd przy drodze do Jeleniej Góry

Do Uniegoszczy należał też zajazd. Około półtora kilometra od starego miasta, przy dawnej drodze wiejskiej, dziś ulicy Jeleniogórskiej 18 , stoi dom, który do 1945 roku był zajazdem. Według miejscowej tradycji nazywał się „Pod Białym Orłem”. Kilka metrów na południe stała należąca do niego wozownia ze stajnią dla podróżnych. Przetrwała jako budynek gospodarczy przy drodze.

Dom powstał około połowy XVIII wieku. Na kluczu łuku nad wejściem ktoś wymalował farbą datę 1730. Wykuty w kamieniu relief pozwala jednak odczytać na pewno tylko dwie pierwsze cyfry, a dwie ostatnie mogły tworzyć rok 1758. W kluczu są też słabo czytelne inicjały.

Mury są z łamanego kamienia i cegły. Ścianę południową i ścianki działowe na piętrze zbudowano w konstrukcji z drewnianych belek wypełnionych gliną i cegłą, a wypełnienie pomalowano na biało. Szczyty obito deskami, północny dodatkowo łupkiem. Tynk na zewnątrz jest nakrapiany, rozdzielony pasami gładkiego tynku na narożnikach i między piętrami. Skromny barokowy portal z piaskowca i obramienia niektórych okien z kamiennymi parapetami to jedyne ozdoby. Dach kryje karpiówka, a część dachówek ma otwory wentylujące poddasze.

Przed frontem domu łuk drogi tworzy niewielki brukowany placyk, a na podwórku, przy wejściu, stoi okrągła studnia. Dziś to dom mieszkalny.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • H. Lutsch, Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. III, 1891
  • F. Bertram, Lauban in Schlesien, Berlin 1924
  • Das Heimatbuch des Kreises Lauban, Marklissa 1928
  • Rund um Lauban, Bd. 2, Lauban 1935
  • Heimatbuch des Kreises Lauban i. Schlesien, Seyboldsdorf–Vilsbiburg 1966
  • J. Pilch, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław 1978
  • J. Ilkosz, Studium historyczno-urbanistyczne Lubania Śląskiego, PKZ Wrocław 1987

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Lubań: inne miejsca

    Cały przewodnik po Lubaniu

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom pod Okrętem w Lubaniu i kupcy sukna

    Dom pod Okrętem w Lubaniu: barokowy dom kupców sukna przy murach miejskich, z płaskorzeźbą żaglowca nad drzwiami, przedwojenne muzeum i legenda o głowie kobyły.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom Solny w Lubaniu, miejski spichlerz między murami

    Dom Solny w Lubaniu: bazaltowy magazyn z lat 1537–1539, zbudowany między dwoma pasami murów na zapasy na wypadek wojny i zarazy, później więzienie i remiza.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dworzec i parowozownia wachlarzowa w Lubaniu

    Dworzec Lubań Śląski z cegły Augustina i parowozownia wachlarzowa na 21 torów: zabytki Śląskiej Kolei Górskiej, która dotarła do Lubania w 1865 roku.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kamienna Góra w Lubaniu: wulkan, park i Zameczek

    Kamienna Góra w Lubaniu: park na wygasłym wulkanie z bazaltowymi słupami w dawnym kamieniołomie, bombami wulkanicznymi i Zameczkiem z 1908 roku na szczycie.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Marii Panny w Lubaniu, gotycka kaplica za murami

    Kościół Marii Panny w Lubaniu: gotycka świątynia u stóp Kamiennej Góry, dawna kaplica cmentarna i morowa, od XVII wieku ewangelicka, z kamiennymi głowami pod sklepieniem.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu, neogotyk Langera

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu: neogotycka świątynia magdalenek z lat 1857–1861 według projektu Alexisa Langera, przerobionego przez Alberta Augustina.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Ratusz w Lubaniu i Wieża Kramarska na rynku

    Ratusz w Lubaniu: renesansowy gmach z lat 1539–1544 z kamiennymi portalami Hansa Lindnera, Muzeum Regionalne w środku i Wieża Kramarska po starszym ratuszu.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Bracka i bazaltowe mury obronne Lubania

    Wieża Bracka w Lubaniu: 45 metrów bazaltu z 1318 roku, oblężenia husytów i szwedzkie próby rozbiórki, a obok niej odcinki podwójnych murów obronnych przy ulicy Podwale.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Trynitarska i dawne gimnazjum na placu Lompy

    Wieża Trynitarska w Lubaniu to wszystko, co zostało po farze spalonej w 1760 roku. Obok stoi gmach gimnazjum łacińskiego ufundowanego przez kanclerza Adriana Albinusa.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wille w Lubaniu na zboczu Kamiennej Góry

    Dwie XIX-wieczne wille w Lubaniu u stóp Kamiennej Góry: przy alei Kombatantów 2, z wieżą i kolorowymi kafelkami w korytarzach, i przy Górnej 1, z kolumnową loggią.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu: cegielnia z 1854 roku przy ulicy Izerskiej, której cegła i terakota trafiały do Berlina, Europy i Ameryki Południowej.

    Otwórz pełną mapę ↗