Ciemny kamień, z którego zbudowano średniowieczny Lubań, wydobywano na skraju miasta, na Kamiennej Górze. To bazalt, skała wygasłego wulkanu. Z niego postawiono mury obronne, Wieżę Bracką i miejski spichlerz. W XIX wieku miasto zaczęło budować z cegły. Wypalał ją w Lubaniu Albert Augustin, a z jego cegły powstały kościół Trójcy Świętej, dworzec, a także ratusz w Berlinie, według lubańskich przekazów słynny Czerwony Ratusz.
Lubań powstał przy brodzie na Kwisie, na szlaku ze Śląska do Czech, Łużyc i Miśni. Od 1346 roku należał do Związku Sześciu Miast Łużyckich, sojuszu królewskich miast Górnych Łużyc, które razem broniły swojego handlu. Żył z sukna i płótna, a w XX wieku z chusteczek do nosa. 17 lutego 1945 roku do Lubania doszła Armia Czerwona. Na początku marca Niemcy odbili miasto w kontrofensywie, a 8 marca przemawiał na rynku do żołnierzy Joseph Goebbels. Walki zniszczyły ponad połowę zabudowy, a odbudowę domów na środku rynku skończono dopiero w 2004 roku.
Wieża Bracka i mury obronne
Kamienne mury zaczęto stawiać na początku XIV wieku. Najokazalszą ich częścią jest okrągła Wieża Bracka z 1318 roku: 45 metrów bazaltu przy bramie, którą pilnowała razem z klasztorem franciszkanów. Wejście do wieży zrobiono na wysokości drugiego piętra, żeby mogła bronić się sama. Tak właśnie się stało w 1431 roku. Husyci zajęli klasztor, a obrońcy, którzy schronili się w wieży, poddali się dopiero, gdy napastnicy zrobili pod nią podkop. Z podwójnego pierścienia murów zostały odcinki przy ulicy Podwale z trzema basztami. Wieżę udostępnia zwiedzającym Muzeum Regionalne, a w jej górnej części odtworzono izbę strażnika z XVII wieku.
Ratusz i Wieża Kramarska
W latach 1539–1544 miasto postawiło w pierzei rynku renesansowy ratusz. Kamieniarkę wykonał Hans Lindner ze Lwówka Śląskiego i podpisał się na zworniku sklepienia z datą 1543. Trzy lata po ukończeniu ratusza miasto straciło sporą część majątku. Związek Sześciu Miast oskarżono o zdradę króla Ferdynanda I w czasie wojny szmalkaldzkiej, a Lubań zapłacił wysoką karę i stracił dużą część ziem. Portale z piaskowca przy wejściu zdobią wijące się rośliny, maski i delfiny, a na jednym umieszczono herby króla i miasta. W środku działa Muzeum Regionalne.
Naprzeciw, na środku rynku, stoi Wieża Kramarska, pozostałość starszego ratusza, rozebranego w XVI wieku. Nazwę wzięła od kramów sukienników, szewców, piekarzy i rzeźników. Domy wokół niej zniszczono w 1945 roku, a odbudowano je w latach 1991–2004, częściowo odtwarzając dawny kształt bloku.
Dom Solny
W 1537 roku rada miejska kupiła pas ziemi między dwoma pierścieniami murów. Postawiła tam magazyn na zapasy na wypadek wojny i zarazy, zbudowany z tego samego bazaltu co mury i oparty o mur wewnętrzny. Nazwa wzięła się od placu, na którym wcześniej składowano sól. Dom Solny dwukrotnie podwyższano, potem służył jako więzienie i remiza strażacka. Ma małe okna w równych rzędach, które mogły służyć za strzelnice, i stromy dach z czerwonej dachówki.
Wieża Trynitarska i dawne gimnazjum
Na placu Lompy stoi samotna wieża dawnej fary Świętej Trójcy. Kościół spłonął w wielkim pożarze miasta 14 lipca 1760 roku, a w 1879 roku rozebrano jego ruiny. Została tylko Wieża Trynitarska, na której do 1951 roku wisiały dzwony. Obok, na krawędzi skarpy, stoi gmach gimnazjum łacińskiego z lat 1588–1591. Zbudowano go dzięki Adrianowi Albinusowi, urodzonemu w Lubaniu kanclerzowi margrabiów brandenburskich, który dał na szkołę 400 talarów i dopłacił brakującą resztę. Nad wejściem jest skromny barokowy portal z datą 1752 i herbem.
Kościół Marii Panny
Za murami, u stóp Kamiennej Góry, stoi mały gotycki kościół. W 1411 roku nazywano go kaplicą Marii Panny za murami. Husyci go zniszczyli, a w 1452 roku odbudowano go i powiększono. Przez około dwieście lat był kaplicą cmentarną, w czasie zarazy kaplicą morową, a od połowy XVII wieku służył ewangelikom z okolicznych wsi. Pod sklepieniem kościoła Marii Panny żebra spływają na kamienne głowy apostołów i grających muzyków. Dziś modlą się tu ewangelicy.
Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy
Uniegoszcz była osobną wsią za Kwisą, dziś to dzielnica Lubania. Jej przysadzisty kościół z wieżą w barokowym hełmie wymieniono po raz pierwszy w 1372 roku. Na początku XVI wieku dostawiono do niego kaplicę grobową rodu von Eberhardów, z herbami na zwornikach i renesansowymi epitafiami. W 1655 roku protestantom odebrano świątynię i oddano ją katolikom. Przy kościele w Uniegoszczy krzyżują się szlaki pielgrzymie, między innymi Droga św. Jakuba. Do dawnej wsi należy też barokowy dom z połowy XVIII wieku przy ulicy Jeleniogórskiej, który do 1945 roku był zajazdem przy drodze do Jeleniej Góry.
Dom pod Okrętem
Kupcy sukienni Kirchhoffowie postawili swój dom handlowy przy murach, obok Bramy Zgorzeleckiej, na początku XVIII wieku. Nad drzwiami wmurowali płaskorzeźbę żaglowca na wzburzonym morzu. Od niej Polacy nazwali budynek Domem pod Okrętem, a Niemcy mówili po prostu Okręt, bo nieregularny dom z łamanym dachem przypominał odwrócony kadłub statku. Przetrwał pożar z 1760 roku. W latach 30. XX wieku urządzono w nim muzeum miejskie za pieniądze Gustava Winklera, największego lubańskiego fabrykanta chusteczek. W 1938 roku lubańskie krosna wyrabiały 95 procent wszystkich chusteczek w Niemczech, a hasło reklamowe głosiło, że Lubań uciera nosa całemu światu.
Park na Kamiennej Górze i Zameczek
Wulkan, z którego brano kamień na mury, zamieniono w XIX wieku w park. W ścianach dawnego kamieniołomu widać pionowe słupy bazaltu wysokie na 10 do 15 metrów, a przy wejściu od ulicy Dąbrowskiego bomby wulkaniczne, bryły zastygłej lawy. Przez Kamienną Górę prowadzą dwie ścieżki edukacyjne. Na szczycie stoi Zameczek. Pierwszy dom dla wypoczywających mieszkańców ufundował tu w 1824 roku piekarz, a obecny budynek z wieżami, werandami i balkonem w stylu tyrolskim zbudowano według projektu z 1908 roku. Dziś mieści się w nim szkoła muzyczna.
Zakłady ceramiczne Augustina
W 1854 roku mistrz murarski Albert Augustin założył w Lubaniu niewielką cegielnię. Pod koniec XIX wieku jego cegła, terakota i ceramiczne ozdoby budynków trafiały do wielu krajów Europy i do Ameryki Południowej. Z cegły z zakładów Augustina zbudowano między innymi ratusz w Berlinie i dworzec w Lubaniu. Dawne hale przy ulicy Izerskiej same były reklamą: jedną ścianę ozdobiono wielkimi łukowymi oknami w obramieniach z białej cegły i medalionami z głowami z terakoty.
Kościół Trójcy Świętej
Augustin poprowadził też budowę katolickiego kościoła Trójcy Świętej. To inna świątynia niż spalona fara przy Wieży Trynitarskiej, choć ma to samo wezwanie. Kościół postawiły w latach 1857–1861 głównie własnym kosztem siostry magdalenki. Projekt przygotował Alexis Langer, architekt biskupa wrocławskiego, ale Augustin go przerobił i dlatego bywa uznawany za twórcę świątyni. Ceglany kościół Trójcy Świętej ma wieżę, która miała 70 metrów. 27 lutego 1945 roku, w czasie walk o miasto, jej szczyt runął, przebił dach i sklepienie i zatrzymał się na organach. Po odbudowie w 1959 roku wieża jest niższa o prawie siedem metrów. Wyposażenie wykonano w Monachium, a w ołtarzu głównym wisi obraz Trójcy Świętej Eduarda von Engertha.
Dworzec i parowozownia
W 1865 roku do Lubania dotarła Śląska Kolej Górska. Dworzec z cegły Augustina zaprojektował Hermann Cuno, a w 1893 roku odjechało z niego ponad 140 tysięcy pasażerów. Obok, na terenie dawnych zakładów naprawczych, stoi parowozownia wachlarzowa z obrotnicą, od której rozchodziło się pierwotnie 21 torów. Takich parowozowni zachowało się w Europie zaledwie kilkanaście. W 2022 roku wybuchł w niej pożar. Na odtworzenie dachu podpisano już umowę z wykonawcą.
Wille u stóp Kamiennej Góry
Na zboczach Kamiennej Góry w XIX wieku stanęły wille. Jedna, przy alei Kombatantów 2, rozbudowana w 1874 roku, ma wieżę, maski i popiersia na elewacji oraz korytarze wyłożone kolorowymi kaflami. W 1932 roku kupił ją właściciel tartaku, a po 1945 roku urządzono w niej siedzibę Urzędu Bezpieczeństwa, potem żłobek. Druga, przy ulicy Górnej 1, z około 1880 roku, ma na piętrze kolumnową loggię. W 1946 roku przerobiono ją na szkołę.
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…