Kościół Łaski w Kamiennej Górze, świątynia z cesarskiej zgody

Kościół Łaski w Kamiennej Górze: barokowa świątynia ewangelików z lat 1709–1720 na planie krzyża, wzorowana na sztokholmskim kościele św. Katarzyny.

Jasny barokowy kościół z wysoką wieżą zwieńczoną zielonym, cebulastym hełmem, widziany zza drzew, przed nim parking.
Fot. Aw58, CC BY-SA 4.0

Nad wejściem do kościoła, w kamiennym kartuszu z liśćmi akantu, wykuto napis „Elias von Beüchel Ano 1720”. Kupiec z rynku w Kamiennej Górze zbierał datki na to, żeby miejscowi luteranie w ogóle dostali zgodę na budowę świątyni. Jego krewny i imiennik, architekt, zaprojektował ten portal.

Sześć kościołów z cesarskiej łaski

Kamienna Góra, po niemiecku Landeshut, należała do Habsburgów, a jej mieszczanie byli w dużej części ewangelikami. Kościół farny odebrano im w XVII wieku. Wyłom w tej sytuacji zrobiła ugoda zawarta w Altranstädt w 1707 roku. Na jej mocy i za osobnym zezwoleniem cesarza Józefa I protestanci na Śląsku mogli postawić sześć nowych świątyń, nazwanych Kościołami Łaski. Jeden z nich przypadł Kamiennej Górze.

Wśród tych, którzy zabiegali o zgodę i zbierali na nią pieniądze, był kupiec Elias von Beuchel. Jego ród mieszkał w kamienicy w północnej pierzei rynku, z datą 1722 nad portalem. Z tej samej rodziny pochodził Elias von Beuchel, architekt, autor głównego portalu kościoła. Ten sam Elias, zapisywany też jako Beutel, był przewodniczącym gminy protestanckiej. W 1719 roku ufundował na wieżę pozłacany hełm z krzyżem.

Plac pod budowę kupiono u stóp wzgórza na południe od starego miasta, poza murami. Kamień węgielny położono w czerwcu 1709 roku. Budowę opłacili członkowie gminy z własnych datków. 8 października 1720 roku kościół poświęcono pod wezwaniem Trójcy Świętej, a prace wykończeniowe trwały jeszcze do 1730 roku. Mieścił naraz około pięciu tysięcy wiernych.

Kamienny kartusz nad półkolistym portalem z wyrzeźbionym napisem Elias von Beüchel Ano 1720, nad nim liście akantu.
Kamienny kartusz nad półkolistym portalem z wyrzeźbionym napisem Elias von Beüchel Ano 1720, nad nim liście akantu. Fot. SchiDD, CC BY-SA 4.0
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jak kupcy płótna zbudowali Kamienną Górę

Wzór ze Sztokholmu

Projekt przypisuje się Martinowi Frantzowi, śląskiemu architektowi pochodzącemu z Tallina. Kościół wzorowano na kościele św. Katarzyny w Sztokholmie. Ma kształt krzyża o czterech równych ramionach, każde długie na 14 metrów. Nad ich skrzyżowaniem wznosi się płaska kopuła o średnicy 14 metrów, a ramiona przykrywają półokrągłe sklepienia. W każdym ramieniu jest osobna klatka schodowa na empory.

Od zachodu do bryły dostawiono kwadratową wieżę z baniastym hełmem, przez który prześwituje niebo. Od wschodu stoi niższa, pięcioboczna zakrystia, dobudowana w 1729 roku. Na jej piętrze trzymano zbiory muzealne i bibliotekę rodziny Wallenbergów. Przedmioty z dawnego gabinetu osobliwości tego kościoła przechowuje dziś miejskie Muzeum Tkactwa.

Mury są z kamienia, otynkowane, a narożniki, okna i drzwi obramowano piaskowcem. W południowej i zachodniej części budynek stoi na cokole z surowych, nieociosanych bloków piaskowca. Wysokie okna zamknięto półkoliście, w szczytach ramion są małe owalne okienka. Cały korpus przykrywa łamany dach. Wejście główne prowadzi przez przyziemie wieży, po dwubiegowych kamiennych schodach.

Pierwotnie ściany i sklepienie wnętrza były białe. Na drewnianych emporach, wspartych na kolumnach, wisiały herby cechów i szlachty. Kościół spłonął w czasie wojen śląskich, a gdy Fryderyk Wielki zajął Śląsk, przez pewien czas za kościół służyła sama zakrystia, z barokowym ołtarzem i portretami pastorów.

Jasne wnętrze kościoła z drewnianymi emporami na smukłych kolumnach, pośrodku ławki, w głębi ołtarz i organy.
Jasne wnętrze kościoła z drewnianymi emporami na smukłych kolumnach, pośrodku ławki, w głębi ołtarz i organy. Fot. Barbara Maliszewska, CC BY-SA 3.0 pl

Po 1945 roku

Po wojnie i wysiedleniu Niemców budynek stał opuszczony i niszczał. W 1954 roku jego wyposażenie wywieziono do kościoła garnizonowego w Warszawie: ołtarz, chrzcielnicę, organy, ambonę, żyrandole i dzwony. W latach 1958–1966 kościół wyremontowano i przystosowano dla katolików. Rozebrano wtedy górny poziom empor, wymieniono tynki, zabezpieczono dach, drzwi i okna. W miejscu dawnej zakrystii urządzono kaplicę Najświętszego Serca Jezusowego. Część wyposażenia przywieziono z kościoła cmentarnego w Okrzeszynie, w tym XVII-wieczne figury aniołów. W 1972 roku przy kościele utworzono parafię pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej.

Z dawnego wyposażenia zostały krata w wejściu głównym i barokowe epitafia. Przeniesiono je na balustradę zewnętrznych schodów po północnej stronie kościoła.

Ten sam typ świątyni, też według projektu przypisywanego Frantzowi, stoi w Jeleniej Górze: tamtejszy Kościół Łaski, największy z całej szóstki.

Wokół kościoła

Kościół przy placu Kościelnym otacza dawny cmentarz, dziś przykościelny skwer. Stoi na nim barokowa kaplica rodziny Engmann z 1805 roku i pomniki poległych w wojnie prusko-austriackiej 1866 roku. Od wschodu i południa teren zamyka skarpa wzgórza. Wnętrze jest dostępne w godzinach nabożeństw.

Niewielka murowana kaplica z czerwonymi drzwiami i łamanym dachem, stojąca wśród drzew na trawiastym zboczu.
Niewielka murowana kaplica z czerwonymi drzwiami i łamanym dachem, stojąca wśród drzew na trawiastym zboczu. Fot. SchiDD, CC BY-SA 4.0
Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Geschichte der evangelischen Gemeine zu Landeshut
  • M. Brugmann, Die Gnadenkirche von Landeshut, München 1969
  • G. Grundmann, Die Baumeisterfamilie Frantz, Breslau 1937
  • G. Grundmann, Schlesische Barockkirchen und Klöster, Frankfurt/Main 1963
  • G. Grundmann, Der evangelische Kirchenbau in Schlesien, Frankfurt/Main 1970
  • K. Kalinowski, Architektura doby baroku na Śląsku, 1979
  • Słownik Geografii Turystycznej Sudetów, t. 8: Kotlina Kamiennogórska, Wzgórza Bramy Lubawskiej, Zawory, red. M. Staffa, Wrocław 1997
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Kamienna Góra: inne miejsca

    Cały przewodnik po Kamiennej Górze

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Dom Loży w Kamiennej Górze, sala na 98 miejsc przy stole

    Dom Loży w Kamiennej Górze: klasycystyczna siedziba stowarzyszenia mieszczan z 1805 roku, projekt ucznia Langhansa, po latach ruiny ratowana przez gminę.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Dworzec w Kamiennej Górze, którym przyjechał cesarz

    Dworzec w Kamiennej Górze: neogotycki budynek z 1869 roku z wieżyczkami, stacja na odgałęzieniu Śląskiej Kolei Górskiej i dawny węzeł z liniami do Okrzeszyna i Kowar.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Fabryka Grünfelda w Kamiennej Górze, płótno w pałacu

    Fabryka Grünfelda w Kamiennej Górze: tkalnia lnu z 1862 roku połączona ze szwalnią, z gmachem z lat 80. XIX wieku urządzonym jak pałac, z ośmiobocznym holem pod kopułą.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kamienica pod nr 16 w Kamiennej Górze, w której gościł car

    Kamienica przy placu Wolności 16 w Kamiennej Górze: barokowa rezydencja lniarza von Klugego, potem Dornów, w której gościli car Mikołaj I i królowa Elżbieta Pruska.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Dom z datą 1695 i inne kamienice przy ulicy Miarki

    Kamienice przy ulicy Miarki w Kamiennej Górze: barokowa winiarnia Traube z datą 1695 w szczycie, dom z podcieniami z XVIII wieku i dawny hotel Walischa.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kamienice z podcieniami na rynku w Kamiennej Górze

    Kamienice rynku w Kamiennej Górze: barokowe domy kupców z XVIII wieku z podcieniami, datami w portalach, godłem z kotwicą i miejskim pałacem z 1730 roku.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Kamiennej Górze, odwrócony w 1884 roku

    Kościół Bożego Ciała w Kamiennej Górze: świątynia z 1560 roku przed Bramą Dolną, lazaret w wojnie siedmioletniej, w 1884 przebudowana tak, że prezbiterium zamieniło się z nawą.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kościół Piotra i Pawła w Kamiennej Górze, fara dwóch wyznań

    Kościół św. Piotra i Pawła w Kamiennej Górze: gotycka fara wzmiankowana pod koniec XIII wieku, ewangelicka przez kilkadziesiąt lat, z amboną Lachela i epitafiami.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Ratusz w Kamiennej Górze i fryz o obronie przed husytami

    Ratusz w Kamiennej Górze: gmach z lat 1904–1905 z kamiennym fryzem o obronie miasta w 1426 roku, płaskorzeźbami tkaczy i piwowarów oraz witrażami fundowanymi przez fabrykantów.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Zamek Grodztwo, rezydencja Schaffgotschów i Stolbergów

    Zamek Grodztwo w Kamiennej Górze: renesansowa rezydencja kanclerza Hansa Schaffgotscha nad Bobrem, gościna króla i cara w 1813 roku, cesarski ślub w 1904 i pożar w 1964.

    Otwórz pełną mapę ↗