Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Nad wejściem do kościoła, w kamiennym kartuszu z liśćmi akantu, wykuto napis „Elias von Beüchel Ano 1720”. Kupiec z rynku w Kamiennej Górze zbierał datki na to, żeby miejscowi luteranie w ogóle dostali zgodę na budowę świątyni. Jego krewny i imiennik, architekt, zaprojektował ten portal.
Sześć kościołów z cesarskiej łaski
Kamienna Góra, po niemiecku Landeshut, należała do Habsburgów, a jej mieszczanie byli w dużej części ewangelikami. Kościół farny odebrano im w XVII wieku. Wyłom w tej sytuacji zrobiła ugoda zawarta w Altranstädt w 1707 roku. Na jej mocy i za osobnym zezwoleniem cesarza Józefa I protestanci na Śląsku mogli postawić sześć nowych świątyń, nazwanych Kościołami Łaski. Jeden z nich przypadł Kamiennej Górze.
Wśród tych, którzy zabiegali o zgodę i zbierali na nią pieniądze, był kupiec Elias von Beuchel. Jego ród mieszkał w kamienicy w północnej pierzei rynku, z datą 1722 nad portalem. Z tej samej rodziny pochodził Elias von Beuchel, architekt, autor głównego portalu kościoła. Ten sam Elias, zapisywany też jako Beutel, był przewodniczącym gminy protestanckiej. W 1719 roku ufundował na wieżę pozłacany hełm z krzyżem.
Plac pod budowę kupiono u stóp wzgórza na południe od starego miasta, poza murami. Kamień węgielny położono w czerwcu 1709 roku. Budowę opłacili członkowie gminy z własnych datków. 8 października 1720 roku kościół poświęcono pod wezwaniem Trójcy Świętej, a prace wykończeniowe trwały jeszcze do 1730 roku. Mieścił naraz około pięciu tysięcy wiernych.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jak kupcy płótna zbudowali Kamienną Górę
Wzór ze Sztokholmu
Projekt przypisuje się Martinowi Frantzowi, śląskiemu architektowi pochodzącemu z Tallina. Kościół wzorowano na kościele św. Katarzyny w Sztokholmie. Ma kształt krzyża o czterech równych ramionach, każde długie na 14 metrów. Nad ich skrzyżowaniem wznosi się płaska kopuła o średnicy 14 metrów, a ramiona przykrywają półokrągłe sklepienia. W każdym ramieniu jest osobna klatka schodowa na empory.
Od zachodu do bryły dostawiono kwadratową wieżę z baniastym hełmem, przez który prześwituje niebo. Od wschodu stoi niższa, pięcioboczna zakrystia, dobudowana w 1729 roku. Na jej piętrze trzymano zbiory muzealne i bibliotekę rodziny Wallenbergów. Przedmioty z dawnego gabinetu osobliwości tego kościoła przechowuje dziś miejskie Muzeum Tkactwa.
Mury są z kamienia, otynkowane, a narożniki, okna i drzwi obramowano piaskowcem. W południowej i zachodniej części budynek stoi na cokole z surowych, nieociosanych bloków piaskowca. Wysokie okna zamknięto półkoliście, w szczytach ramion są małe owalne okienka. Cały korpus przykrywa łamany dach. Wejście główne prowadzi przez przyziemie wieży, po dwubiegowych kamiennych schodach.
Pierwotnie ściany i sklepienie wnętrza były białe. Na drewnianych emporach, wspartych na kolumnach, wisiały herby cechów i szlachty. Kościół spłonął w czasie wojen śląskich, a gdy Fryderyk Wielki zajął Śląsk, przez pewien czas za kościół służyła sama zakrystia, z barokowym ołtarzem i portretami pastorów.
Po 1945 roku
Po wojnie i wysiedleniu Niemców budynek stał opuszczony i niszczał. W 1954 roku jego wyposażenie wywieziono do kościoła garnizonowego w Warszawie: ołtarz, chrzcielnicę, organy, ambonę, żyrandole i dzwony. W latach 1958–1966 kościół wyremontowano i przystosowano dla katolików. Rozebrano wtedy górny poziom empor, wymieniono tynki, zabezpieczono dach, drzwi i okna. W miejscu dawnej zakrystii urządzono kaplicę Najświętszego Serca Jezusowego. Część wyposażenia przywieziono z kościoła cmentarnego w Okrzeszynie, w tym XVII-wieczne figury aniołów. W 1972 roku przy kościele utworzono parafię pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej.
Z dawnego wyposażenia zostały krata w wejściu głównym i barokowe epitafia. Przeniesiono je na balustradę zewnętrznych schodów po północnej stronie kościoła.
Ten sam typ świątyni, też według projektu przypisywanego Frantzowi, stoi w Jeleniej Górze: tamtejszy Kościół Łaski, największy z całej szóstki.
Wokół kościoła
Kościół przy placu Kościelnym otacza dawny cmentarz, dziś przykościelny skwer. Stoi na nim barokowa kaplica rodziny Engmann z 1805 roku i pomniki poległych w wojnie prusko-austriackiej 1866 roku. Od wschodu i południa teren zamyka skarpa wzgórza. Wnętrze jest dostępne w godzinach nabożeństw.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Kościół Łaski w Kamiennej Górze, oprac. Ewa Sawińska
- Kamienica przy placu Wolności 15 (dom rodu von Beuchel), oprac. Elżbieta Ratajczak, 1996
Bibliografia
- Geschichte der evangelischen Gemeine zu Landeshut
- M. Brugmann, Die Gnadenkirche von Landeshut, München 1969
- G. Grundmann, Die Baumeisterfamilie Frantz, Breslau 1937
- G. Grundmann, Schlesische Barockkirchen und Klöster, Frankfurt/Main 1963
- G. Grundmann, Der evangelische Kirchenbau in Schlesien, Frankfurt/Main 1970
- K. Kalinowski, Architektura doby baroku na Śląsku, 1979
- Słownik Geografii Turystycznej Sudetów, t. 8: Kotlina Kamiennogórska, Wzgórza Bramy Lubawskiej, Zawory, red. M. Staffa, Wrocław 1997
- Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…