Kościół Piotra i Pawła w Kamiennej Górze, fara dwóch wyznań

Kościół św. Piotra i Pawła w Kamiennej Górze: gotycka fara wzmiankowana pod koniec XIII wieku, ewangelicka przez kilkadziesiąt lat, z amboną Lachela i epitafiami.

Widok z góry na biały kościół z wysoką wieżą zwieńczoną ciemnym hełmem i dachem z pomarańczowej dachówki, wokół kamienice miasta i zielone wzgórza.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Na zewnętrznych ścianach kościoła przy ulicy Miarki wisi kilkanaście kamiennych epitafiów i płyt nagrobnych z lat 1599–1614. Mieszczanie Kamiennej Góry chowali się wtedy przy farze, a kościół był luterański. W 1629 roku kościół wrócił do katolików.

Najstarszy kościół miasta

Pierwszy kościół w Kamiennej Górze wspominają dokumenty z samego końca XIII wieku. Jedne źródła podają rok 1294, inne 1295, a w książęcym dokumencie z 7 sierpnia 1295 roku pojawia się pleban Reynko, zarazem notariusz księcia. W 1318 roku rektorem kościoła był Gabriel z Rimini.

Tamten pierwszy kościół spłonął, prawdopodobnie w czasie najazdu husytów. W 1426 roku husyci podpalili miasto, ale nie zdołali go zająć. Obecna świątynia mogła powstać z wykorzystaniem murów spalonej. Najstarszą częścią jest gotyckie prezbiterium z przełomu XIV i XV wieku. Korpus i wieżę wzniesiono w drugiej połowie XVI wieku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jak kupcy płótna zbudowali Kamienną Górę

Fara dwóch wyznań

W 1562 roku kościół przejęli protestanci, mimo sprzeciwu cystersów z pobliskiego Krzeszowa. W latach 1594–1595 dobudowali od południa czwartą, niższą nawę i przebudowali okna oraz wieżę. Fara należała do gminy ewangelickiej do 1629 roku i jeszcze raz, w czasie wojny trzydziestoletniej, w latach 1634–1637. Wtedy znów przebudowywano wieżę. Wielki pożar, który w 1638 roku strawił prawie całe miasto, kościoła nie dotknął.

Kamienne płyty nagrobne z rzeźbionymi ramami wmurowane w białą ścianę kościoła, obok ostrołukowe okno.
Kamienne płyty nagrobne z rzeźbionymi ramami wmurowane w białą ścianę kościoła, obok ostrołukowe okno. Fot. Aw58, CC BY 4.0

Od tej pory fara była już katolicka, a ewangelicy od 1720 roku modlili się w swoim Kościele Łaski. W 1698 roku kościół dostał nowe organy. Nowe ołtarze boczne z lat 1710 i 1737 ufundowali kamiennogórscy mieszczanie i proboszcz. W 1785 roku wymieniono ołtarz główny, a proboszcz Weber ufundował rokokową ambonę. Wyrzeźbił ją Joseph Anton Lachel z Krzeszowa.

Złocona, bogato rzeźbiona ambona na smukłej nodze, z obrazem na balustradzie i schodami.
Złocona, bogato rzeźbiona ambona na smukłej nodze, z obrazem na balustradzie i schodami. Fot. Aw58, CC BY-SA 4.0

Neogotycka przebudowa

Dzisiejszy wygląd fara zawdzięcza proboszczowi Puschmannowi. Z jego inicjatywy w latach 1881–1883 i w 1885 roku przebudowano kościół w duchu gotyku: zmieniono prezbiterium i wieżę, przekształcono obramienia drzwi i części okien, wstawiono nowy prospekt organowy. Z tego czasu pochodzi większość wystroju i wyposażenia, w tym neogotycki ołtarz główny i jeden z bocznych. Po 1945 roku kościół pozostał świątynią parafialną. Remontowano go w 1960 roku, w latach 1967–1972 oraz w 2003 i 2005 roku.

Jak wygląda fara

Kościół stoi w zachodniej części centrum, wśród dawnego cmentarza. W ciąg ogrodzenia z bramami włączono stary mur cmentarny. To kościół halowy, w którym nawy mają tę samą wysokość. Pierwotnie miał trzy nawy, czwarta, niższa, przylega asymetrycznie od południa i nakrywa ją jednospadowy dach. Prezbiterium jest krótkie, dwuprzęsłowe, zamknięte prostą ścianą. Od północy przylega pięcioboczna zakrystia.

Wieża stoi na osi kościoła od zachodu i jest częściowo wciągnięta w jego bryłę. U góry przechodzi w węższą nadstawę o ściętych narożnikach, otoczoną galerią z balustradą. Wieńczy ją barokowy hełm z prześwitem. Ściany są otynkowane, okna zamknięte ostro albo półkoliście.

W kruchcie zachował się kamienny gotycki portal. Nawę główną przykrywa sklepienie z gęstą siecią żeber, prezbiterium sklepienie krzyżowe, a nawy boczne półokrągłe sklepienia. Nad nawami bocznymi i od zachodu biegną empory. Najstarszy element wyposażenia to późnogotycki ołtarz boczny św. Anny z 1520 roku, przeniesiony z Raszowa. Jest też kamienna chrzcielnica z pierwszej połowy XVII wieku z drewnianą pokrywą, ambona Lachela i zbiór rzeźb z XVIII i XIX wieku. Na wieży wiszą dzwony z 1606 i 1639 roku. Wnętrze jest dostępne w godzinach nabożeństw.

Barwne rzeźby: starsza kobieta w białym welonie i młoda kobieta w czerwonej szacie trzymają między sobą nagie Dzieciątko.
Barwne rzeźby: starsza kobieta w białym welonie i młoda kobieta w czerwonej szacie trzymają między sobą nagie Dzieciątko. Fot. Aw58, CC BY-SA 3.0 pl
Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Słownik Geografii Turystycznej Sudetów, t. 8: Kotlina Kamiennogórska, Wzgórza Bramy Lubawskiej, Zawory, red. M. Staffa, Wrocław 1997
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Kamienna Góra: inne miejsca

    Cały przewodnik po Kamiennej Górze

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Dom Loży w Kamiennej Górze, sala na 98 miejsc przy stole

    Dom Loży w Kamiennej Górze: klasycystyczna siedziba stowarzyszenia mieszczan z 1805 roku, projekt ucznia Langhansa, po latach ruiny ratowana przez gminę.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Dworzec w Kamiennej Górze, którym przyjechał cesarz

    Dworzec w Kamiennej Górze: neogotycki budynek z 1869 roku z wieżyczkami, stacja na odgałęzieniu Śląskiej Kolei Górskiej i dawny węzeł z liniami do Okrzeszyna i Kowar.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Fabryka Grünfelda w Kamiennej Górze, płótno w pałacu

    Fabryka Grünfelda w Kamiennej Górze: tkalnia lnu z 1862 roku połączona ze szwalnią, z gmachem z lat 80. XIX wieku urządzonym jak pałac, z ośmiobocznym holem pod kopułą.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kamienica pod nr 16 w Kamiennej Górze, w której gościł car

    Kamienica przy placu Wolności 16 w Kamiennej Górze: barokowa rezydencja lniarza von Klugego, potem Dornów, w której gościli car Mikołaj I i królowa Elżbieta Pruska.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Dom z datą 1695 i inne kamienice przy ulicy Miarki

    Kamienice przy ulicy Miarki w Kamiennej Górze: barokowa winiarnia Traube z datą 1695 w szczycie, dom z podcieniami z XVIII wieku i dawny hotel Walischa.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kamienice z podcieniami na rynku w Kamiennej Górze

    Kamienice rynku w Kamiennej Górze: barokowe domy kupców z XVIII wieku z podcieniami, datami w portalach, godłem z kotwicą i miejskim pałacem z 1730 roku.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Kamiennej Górze, odwrócony w 1884 roku

    Kościół Bożego Ciała w Kamiennej Górze: świątynia z 1560 roku przed Bramą Dolną, lazaret w wojnie siedmioletniej, w 1884 przebudowana tak, że prezbiterium zamieniło się z nawą.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Kościół Łaski w Kamiennej Górze, świątynia z cesarskiej zgody

    Kościół Łaski w Kamiennej Górze: barokowa świątynia ewangelików z lat 1709–1720 na planie krzyża, wzorowana na sztokholmskim kościele św. Katarzyny.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Ratusz w Kamiennej Górze i fryz o obronie przed husytami

    Ratusz w Kamiennej Górze: gmach z lat 1904–1905 z kamiennym fryzem o obronie miasta w 1426 roku, płaskorzeźbami tkaczy i piwowarów oraz witrażami fundowanymi przez fabrykantów.

    Kamienna Góra · 13 listopada 2026

    Zamek Grodztwo, rezydencja Schaffgotschów i Stolbergów

    Zamek Grodztwo w Kamiennej Górze: renesansowa rezydencja kanclerza Hansa Schaffgotscha nad Bobrem, gościna króla i cara w 1813 roku, cesarski ślub w 1904 i pożar w 1964.

    Otwórz pełną mapę ↗