Ratusz w Polkowicach: dwa gmachy przy jednej wieży

Ratusz w Polkowicach to dwa budynki przy jednej wieży: niższy z lat 1772–1775 projektu Von Machniego i wyższy z lat 1852–1853, połączone remontem z lat 90.

Jasna, dwukondygnacyjna fasada starego ratusza w Polkowicach z trójkątnym szczytem pośrodku i białą wieżą z zegarem nad dachem.
Fot. Zetem, CC BY-SA 3.0 PL

Na środku rynku w Polkowicach stoją dwa ratusze przy jednej wieży. Niższy, zwrócony fasadą na zachód, pochodzi z lat 70. XVIII wieku. Wyższy, z fasadą od południa, postawiono w latach 1852–1853. Wieża jest starsza od obu.

Pierwsze ratusze i wieża

Polkowice wyrosły zapewne z osady targowej. Prawa miejskie dostały prawdopodobnie około 1265 roku, ale jako miasto, po łacinie civitas Polkowicz, pojawiają się w dokumentach dopiero w 1291 roku. Od początku było to jedno z mniejszych miast Dolnego Śląska. Domy, aż do połowy XVIII wieku przeważnie drewniane, na drewnianym szkielecie, kilka razy spłonęły: w latach 1547, 1564 i 1572. W XIX wieku, gdy na Śląsku rosły fabryki i miasta, Polkowice dalej zostawały w cieniu większych ośrodków.

Ratusz wzmiankowano pod koniec XV wieku. Był zapewne drewniany i zniszczył go któryś z pożarów. Później przy wieży stanął piętrowy ratusz, prawdopodobnie z XVI albo XVII wieku. Wieża ratusza widnieje na obrazie z 1683 roku, który wisi w miejscowym kościele. Kiedy ją postawiono, nie wiadomo, istniała w każdym razie przed 1683 rokiem. Dołem jest czworoboczna, górą przechodzi w ośmiobok, tak jak wieże śląskich ratuszy od średniowiecza.

W połowie XVIII wieku Werner narysował plan Polkowic. Widać na nim wieżę i dobudowane do niej z obu stron budynki. Historyczka architektury Janina Eysymontt ustaliła, czym były. Piętrowy dom od wschodu, z wejściem od południa, był właściwym ratuszem, siedzibą władz miasta. Łączył się z wieżą przejściem w jej wschodnim murze. W murach wieży są dziś trzy przejścia i tylko to od wschodu jest oryginalne. Od zachodu stały nieregularne budynki o ścianach z drewnianej kratownicy wypełnionej gliną albo cegłą. Mieściły ławy, czyli stoły, na których handlowano, kramy, może też wartownię straży miejskiej i miejską wagę.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Dwa ratusze i wiatrak: stare Polkowice w zagłębiu miedzi

Stary ratusz z lat 1772–1775

W latach 1772–1775 rozebrano zachodnie budynki z ławami i kramami, a na ich miejscu stanął nowy ratusz, nazywany dziś starym. Zaprojektował go pruski inspektor budowlany Von Machni. Piętrowy ratusz od wschodu stał nadal obok.

Budowniczowie wykorzystali zapewne mury wcześniejszych domów. Świadczą o tym dwie małe, skośnie ustawione piwnice na północ od wieży i dwa grube mury na parterze, ułożone w literę T. Jeden wyznacza głębokość dawnego budynku, drugi to ściana między dwoma sąsiednimi domami. Mniejsza piwnica mogła mieścić schody, być może z wieży, do większej. Ta większa była może więzieniem, ale to tylko przypuszczenie. Pozostałe piwnice po stronie północnej mogą pochodzić z 1775 roku.

Nowy ratusz był mały i skromny, na miarę miasteczka. Podobne stoją w Sobótce, z 1730 roku, i w Prochowicach, z 1769 roku. Projektant zachował jednak starą wieżę i wpisał ją w sam środek nowego budynku. Zostawił też wąski dom przylegający od wschodu, który stał się małym skrzydłem.

W 1803 roku wieżę odmalowano. Dekarz Klimt pokrył na nowo jej dach, a stolarz Knabel zrobił nową tarczę zegara, którą pozłocił podoficer Tschenke. Być może wtedy, jak przypuszcza Janina Eysymontt, nad środkiem fasady wyrósł trójkątny szczyt. Przemawia za tym kamienny wazon na jego szczycie, w kształcie typowym dla tamtych lat. W tej postaci ratusz z XVIII wieku przetrwał do dziś.

Jak wygląda stary ratusz

Stary ratusz zajmuje południowo-zachodni róg zabudowy pośrodku rynku. Ma plan wąskiego prostokąta, trzy razy dłuższego niż szerszego, dwie kondygnacje i dach spadający na cztery strony. Pośrodku wyrasta wysoko ponad dach kwadratowa wieża. Wyżej przechodzi w ośmiobok, nakryty ośmiobocznym, spiczastym dachem obitym blachą miedzianą. Na narożach kwadratowej części stoją kamienne obeliski, a na szczycie wieży i nad fasadą kamienne wazony.

Ośmioboczna górna część białej wieży ratusza z czarną tarczą zegara z rzymskimi cyframi i spiczastym dachem zakończonym złotą kulą.
Ośmioboczna górna część białej wieży ratusza z czarną tarczą zegara z rzymskimi cyframi i spiczastym dachem zakończonym złotą kulą. Fot. Zetem, CC BY-SA 3.0 PL

Fasada od zachodu ma dziewięć okien w rzędzie. Środkową oś wyróżniają płaskie pionowe pasy w murze i trójkątny szczyt. Okna parteru mają gładkie obramienia, okna piętra bogatsze, z listwami. Narożniki budynku są zaokrąglone. Fundamenty, ściany piwnic i mur wieży zbudowano z łupanego piaskowca, resztę ścian z cegły. Przed fasadą rosną dwa duże drzewa, posadzone w XX wieku.

Nowy ratusz z lat 1852–1853

W latach 1852–1853 rozebrano wschodni, najstarszy ratusz, a na jego miejscu postawiono nowy ratusz . Jest wyższy od starego, ma trzy kondygnacje i fasadę od południa. Zbudowano go w stylu łuków półkolistych, po niemiecku Rundbogenstil, popularnym wtedy w Berlinie. Okna w takich budynkach zamyka półkolisty łuk. Autor projektu jest nieznany. Mógł nim być któryś z urzędowych architektów, bo budynek przypomina inne ratusze Dolnego Śląska: w Bystrzycy Kłodzkiej z 1852 roku, w Dzierżoniowie z lat 70. XIX wieku i skrzydło ratusza w Głogowie.

Trzykondygnacyjna, żółta fasada nowego ratusza z rzędami półkoliście zamkniętych okien, flagami nad wejściem i drzewami przed budynkiem.
Trzykondygnacyjna, żółta fasada nowego ratusza z rzędami półkoliście zamkniętych okien, flagami nad wejściem i drzewami przed budynkiem. Fot. Zetem, CC BY-SA 3.0 PL

Ściany nowego ratusza są z cegły i otynkowane. Dół muru obłożono płytami z jasnożółtego piaskowca. Z piaskowca są też kolumienki klatki schodowej i gzyms pod dachem, podparty kamiennymi wspornikami. Dach pokrywa blacha miedziana. Przed wejściem prowadzą szerokie, krótkie schody z granitowych bloków.

Między oboma ratuszami jest mały dziedziniec. Na północ od nich stoi dawny kościół ewangelicki z wysoką wieżą, dziś kościół św. Barbary.

Remont z lat 1991–1994

W latach 60. i 70. XX wieku wokół Polkowic powstał wielki kompleks kopalń i zakładów przetwarzających miedź. Małe miasteczko szybko urosło. Osiedla bloków stanęły na wschód i północ od starego miasta, które wtedy podupadało. Na początku lat 90. zaczęto je odnawiać. Nowe domy wokół rynku stawiano na dawnych działkach i w rozmiarach dawnej zabudowy.

Oba ratusze przeszły wtedy generalny remont. Projekt od 1990 roku przygotowywał architekt Andrzej Kamiński z wrocławskiej Pracowni Konserwacji Zabytków, która potem prowadziła prace w latach 1991–1994. Wymieniono stropy, konstrukcję dachów, wszystkie schody, posadzki, drzwi i instalacje. Skuto stare tynki i położono nowe. Nowe okna powtarzają kształt XIX-wiecznych. W starym ratuszu z pierwotnego budynku zostały właściwie tylko mury główne i sklepienia piwnic. Na jego poddaszu urządzono wtedy pokoje gościnne z drewnem modrzewiowym, a na poddaszu nowego ratusza biura.

Wnętrza nowego ratusza urządzono od nowa. Posadzkę głównego holu ułożono z białego, bordowego i zielonego marmuru. Na drugim piętrze powstała duża sala konferencyjna. Jej parkiet z trzech gatunków drewna tworzy kwadratowe pola z ośmioramienną gwiazdą pośrodku. Główne schody mają dębowe stopnie i toczone tralki balustrady, wzorowane na pierwotnych. W 1994 roku wieża dostała nowy mechanizm zegarowy i dzwony z poznańskiej firmy Skubiszewski.

W 1999 roku w ścianie korytarza nowego ratusza pojawiło się pionowe pęknięcie. Gospodarz budynku wziął je za skutek wstrząsów z kopalń. Konserwator uznał, że to raczej efekt dwóch ścianek działowych postawionych na stropie, bo szkody górnicze objęłyby też główne, nośne mury.

W obu budynkach mieszczą się dziś urząd i rada miasta.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Józef Pilch, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław 1978
  • Józef Pilch, Ratusze śląskie, Wrocław 1965
  • Janina Eysymontt, Skrócone studium historyczno-architektoniczne ratusza w Polkowicach, PP PKZ Wrocław 1990
  • A. Malczyk, Inwentaryzacja i ocena stanu technicznego budynków Ratusza w Polkowicach, ALMATUR Gliwice 1984
  • A. Kamiński, Inwentaryzacja architektoniczno-konserwatorska Ratusza w Polkowicach, PP PKZ Wrocław
  • A. Kamiński, Koncepcja programowo-przestrzenna rewaloryzacji Ratusza z przeznaczeniem na Urząd Gminy, PP PKZ Wrocław 1990
  • A. Kamiński, Projekt techniczny rewaloryzacji Ratusza w Polkowicach: architektura, PP PKZ Wrocław 1990
  • Spis dokumentacji w zbiorach Wojewódzkiego Oddziału Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Legnicy do roku 1997, Legnica 1998

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Polkowice: inne miejsca

    Cały przewodnik po Polkowicach
    Otwórz pełną mapę ↗